Tarło Adam h. Topór (1708–1770), starosta goszczyński, brzegowski i skalski, generał-major wojsk koronnych, poseł na sejmy.
Ur. 25 III w Goszczynie (ziemia czerska), pisał się z Tęczyna i Czekarzewic (Czekarzowic). Był prawnukiem Jana Aleksandra (zob.), starszym synem Józefa (zm. 1713), star. brzegowskiego i goszczyńskiego, oraz Marianny z Męcińskich (zm. 1748), córki Kazimierza, star. wieluńskiego, fundatorki Archikonfraterni Różańcowej w Piekoszowie. Miał brata Michała, w zakonie Tomasza, dominikanina (zm. po 1740), w l. 1713 – ok. 1725 star. brzegowskiego.
Już 27 III 1713 otrzymał T. po ojcu star. goszczyńskie (ziemia czerska, woj. mazowieckie), a 27 VI t.r. ustanowiono opiekę nad nim i jego bratem jako nieletnimi. W r. 1719 uczył się w warszawskim kolegium pijarów, a po naukach w kraju odbył podróż do Włoch (był w Rzymie) i do Francji. Przed r. 1725 rozpoczął służbę w wojsku kor., a od powstania w r. 1726 regimentu pieszego łanowego, szefostwa swojego dalekiego krewnego, ówczesnego woj. lubelskiego Jana Tarły (zob.), służył w nim w randze kapitana. Mając poparcie woj. ruskiego Augusta Czartoryskiego został 10 IX 1731 na sejmiku deputackim woj. mazowieckiego deputatem ziemi czerskiej na Tryb. Kor. Podczas lubelskiej kadencji Trybunału miejscowy kaznodzieja ks. Hieronim Węgliński zadedykował kazanie T-le i jego nowo poślubionej żonie. Dn. 22 XII t.r. został pułkownikiem regimentu piechoty łanowej; w sierpniu 1732 uczestniczył ze swym pułkiem w manewrach wojskowych (kampamencie) w Wilanowie. Na sejm nadzwycz. 1733 r. posłował z woj. podolskiego; w wotum 30 I t.r. rekomendował po czterech kandydatów do buław kor. i lit., nie opowiadając się wyraźnie po stronie żadnego z nich. Podczas bezkrólewia po śmierci Augusta II, na sejmiku przedkonwokacyjnym ziemi czerskiej 11 III, został rotmistrzem pow. grójeckiego. Na sejmie konwokacyjnym t.r. wyznaczono go do rady przy boku prymasa Teodora Potockiego, a na sejmiku relacyjnym i jednocześnie przedelekcyjnym 7 VII w Czersku obrany został posłem na sejm elekcyjny; z woj. mazowieckim oddał głos 12 IX na Stanisława Leszczyńskiego. Po podwójnej elekcji i rozpoczęciu wojny o tron polski, T. późną jesienią przebywał w Sandomierskiem, zapewne z oddziałami wojska kor. pod komendą regimentarza kor. Józefa Potockiego. Prawdopodobnie w marcu 1734 objął komendę Okopów Świętej Trójcy na Podolu. Już jednak 19 IV t.r. regimentarz wydał mu rozkaz opuszczenia Okopów wraz z oddziałem, który miał wzmocnić fortecę kamieniecką. Być może w r. 1735 wyjechał T. do Królewca, gdzie Stanisław Leszczyński z grupą stronników przebywał do maja 1736.
T. był współpracownikiem i informatorem J. Tarły (już wówczas woj. sandomierskiego), pozostającego w opozycji do dworu Augusta III. W r. 1740 reprezentował jego interesy na sejmiku woj. podolskiego i został obrany posłem na sejm t.r. Mimo że w r. 1744 jego kandydatura na posła została na sejmiku podolskim zablokowana przez «Familię», udało mu się uzyskać poselstwo z tego sejmiku na sejm 1746 r. Podczas rugów poselskich były zastrzeżenia do ważności jego mandatu. W debacie o aukcji wojska był zdania, aby podatki czopowego i szelężnego pozostawały wyłącznie w gestii sejmu, a nie komisji ds. aukcji; uważał też, że w razie uzgodnienia cła generalnego powinny być zniesione cła partykularne. Początkowo godził się na wszystkie rodzaje podatków, jednak w trakcie dalszej debaty sprzeciwił się łanowemu i jak się wydaje, ostatecznie skłaniał się ku stanowisku przeciwników aukcji. Wszedł do deputacji do weryfikacji rachunków artylerii kor. i rozliczeń ze spadkobiercami gen. artylerii Zygmunta Rybińskiego. Zabiegał o cesję star. generalnego podolskiego od J. Tarły, który jeszcze od króla Augusta II dostał 2 XII 1730 konsens in blanco na cesję tego starostwa i być może zamierzał przekazać je T-le. Uważany jednak za osobę «małej konsyderacji» (J. Kitowicz), nie uzyskał T. po śmierci woj. sandomierskiego tego starostwa, które przypadło A. Czartoryskiemu. Do r. 1757 procesował się ze spadkobiercami J. Tarły o różne zapisy; część archiwum woj. sandomierskiego przeszła w jego ręce.
Czerski sejmik przedsejmowy 23 VI 1750 rekomendował T-ę do nagrody za służbę wojskową, zwłaszcza w Okopach Świętej Trójcy, oraz wybrał go na posła na sejm t.r. W grupie posłów opozycyjnych, z posłem bełskim Antonim Wydżgą na czele, T. nie dopuścił do głosowania na marszałka sejmu, nie godząc się na obecność w izbie poselskiej Wacława Rzewuskiego, który dla mandatu posła zrzekł się urzędu woj. podolskiego; opozycjoniści wsparli Wydżgę, który manifestem z 7 VIII zerwał sejm. Od hetmana w. kor. J. Potockiego T. otrzymał 19 VIII nominację na tymczasowego szefa regimentu łanowego po J. Tarle; funkcję objął 27 VIII, lecz tymczasem król, niezadowolony z postawy T-y na sejmie, mianował 21 VIII na tę funkcję podskarbiego nadw. kor. Antoniego Kossowskiego, który nakłonił T-ę do odejścia ze służby. T. zdołał odstąpić pułkownikostwo Stanisławowi Antoniemu Poniatowskiemu, a w zamian za rezygnację został mianowany 3 XI 1751 gen.-majorem; 26 II 1752 otrzymał dymisję ze służby wojskowej. Kossowski oskarżył go wkrótce o doprowadzenie jednostki do upadku. Także oficerowie dawnego regimentu wytoczyli T-le proces o zaległości finansowe; ugodę z nimi zawarł 29 IX 1753. W r. 1758 przedsejmowy sejmik podolski rekomendował T-ę do nagrody za jego działalność obywatelską i wojskową (głównie w Okopach Świętej Trójcy). W r. 1732 był T. subskrybentem pijarskiego wydawnictwa (znanego jako „Volumina Legum”). W l. 1765–7 miał lożę w warszawskim teatrze. Przed r. 1768 wydrukował w warszawskim wydawnictwie Wawrzyńca Mitzlera de Kolof obszerną genealogię Tarłów.
Dn. 11 VIII 1729 otrzymał T. wraz z żoną prawo wspólnego użytkowania star. brzegowskiego i goszczyńskiego. Dn. 16 IV 1730 jego teściowie dostali zgodę na scedowanie mu star. skalskiego (pow. kamieniecki, woj. podolskie) przynoszącego ok. 40 tys. złp. rocznie, składającego się z m. Skała i dwunastu wsi; cesję tę zrealizowali między r. 1731 a 1733. Na terenie starego zamku w Skale wzniósł T. murowany pałac, który przed r. 1765 spłonął. T. odziedziczył po ojcu kompleks dóbr w pow. chęcińskim woj. sandomierskiego: Piekoszów vel Piękoszów (Piekoszów z zamkiem i Podzamczem, folwarki Krawczowskie i Łosienek, wsie: Jaworznia, Łosień, Miecigózd, Szczukowice, Zgórsko), Chełmce (wsie: Chełmce, Brynica, Bugaj, Cierchy, Oblęgor, Oblęgorek, Pępice, Porzecze, Strawczynek, Trupień) i Mniów (folwark Pogłodów, wsie: Mniów, Adamek, Cielguszów, Dymarka, Fieły, Goździec czyli Komorów, Hucisko vel Ucisko, Malmurzyn vel Malmuszyn, Pustki, Rasiejów, Serbinów vel Serwinów, Stachura, Węgrzynów). Po matce miał dobra Sancygniów położone w woj. krakowskim pow. księskim (Sancygniów, Biedrzykowice, Jastrzębniki, Knyszyńska Wola, Lipówka, Opatkowice, Podgaj, Słaboszów, Stępocice). W woj. podolskim (pow. kamieniecki) miał Mińkowce nad Uszycą i Kałus, zapisane przez J. Tarłę testamentem z 5 I 1750 synowi Kazimierzowi. Teściowie, oprócz star. skalskiego, przekazali (w r. 1739) graniczące z tym starostwem dobra Zbrzyź (Zbrzezie, Brzezie Nowe) w woj. podolskim (pow. kamieniecki i czerwonogrodzki) z ośmioma wsiami. W Zbrzyziu, położonym na wschodnim brzegu Zbrucza, T. wzniósł zamek (nie wiadomo, czy ukończony, do r. 1917 przetrwał jedynie budynek bramny) i w r. 1744 ufundował z żoną klasztor Kapucynów z murem na planie herbowego topora; kościół ukończyli zakonnicy w r. 1801. Znaczną część miasteczka zniszczył 25 III 1757 pożar (straty szacowano na 400 tys. złp.). W r. 1744 otrzymał prawo wspólnego z żoną użytkowania wszystkich swoich starostw. Po bezpotomnej śmierci ciotki, Heleny Izabeli Tarłówny (przyrodniej siostry ojca), został w r. 1746 właścicielem Borkowa i Skarszewka w pow. kaliskim. Posiadana przez T-ę dzierżawa Goszczyn i Bątków (Bądków) w ziemi czerskiej (m. Goszczyn, wsie: Bątków z folwarkiem, Długa Wola, Paców i Kozina vel Przedmieście Goszczyńskie) wg lustracji z r. 1765 przynosiła dochodu ok. 4059 złp. (kwarta ok. 1014 złp.). Z dzierżawy Brzegi (wsie: Brzegi, Żerniki i Brzeźno) w pow. chęcińskim na podstawie lustracji z r. 1765 opłacał ok. 1760 złp. czynszu. Już w r. 1754 miał w Warszawie pałac, tzw. Dwór Tarłowski, przy ul. Długiej (nr hipoteki 585). Był jednym z niewielu właścicieli ziemskich Podola, którzy swoje dochody opierali na handlu z zachodnimi ziemiami Korony centralnej. Łożył na kościoły w Piekoszowie i Mniowie w pow. chęcińskim, a w r. 1731 zapisał na Oblęgorze, należącym do dóbr chełmieckich, 2 tys. złp. bernardynom z Tarnowa i 1 tys. złp. klaryskom z Chęcin. T. zmarł 4 II 1770 w Zbrzeziu, został tam pochowany w kościele Kapucynów.
W r. 1729 zawarł T. małżeństwo z Anną Salomeą z Mierzejewskich h. Szeliga (zm. 11 IX 1748), córką kaszt. zakroczymskiego Walentego Kazimierza i jego drugiej żony, Agnieszki z Lanckorońskich. Pozostawił trzech synów: Kazimierza (10 IX 1731 w Chełmcach – 30 IX 1762 w Skale), star. skalskiego i podpułkownika w regimencie łanowym, Szymona (ok. 1744 – 1783), elektora Stanisława Augusta z ziemi czerskiej w r. 1764, star. skalskiego, w r. 1782 wylegitymowanego ze szlachectwa w Galicji, żonatego z Marianną z Ilińskich, oraz Bonawenturę Aleksego (zob.), a także córki: Ewę (20 IX 1736 – 15 IX 1808 w Sancygniowie), od 27 VI 1756 żonę Stefana Floriana Dembowskiego (zob.), i być może Marię Józefę Kalasancję (zm. po 1754).
Boniecki, IV 241–2, VIII 37, XIII 337–8; Dworzaczek; Elektorowie, s. 231; Elektorów poczet, s. 373; Estreicher, XXV, XXXI 34, 39, 42; Kosiński A. A., Przewodnik heraldyczny, W. 1880 II 583; Minakowski M., Elita Rzeczypospolitej, Kr. 2012 V 39; Niesiecki, IV 401, VI 401–2, IX 21, 24; Poczet szlachty galicyjskiej i bukowińskiej, Lw. 1857 s. 254; PSB (Radziwiłł Michał Kazimierz, Rudziński Franciszek); Pułaski, kronika (dot. syna Szymona, błędnie jako star. sokalski); Sęczys, legitymacje Król. Pol., s. 711; Słown. geogr. (Maryanówka, Mińkowce, Piekoszów, Skała, Zbrzyź); Święcki, Historyczne pamiątki, II 479; Uruski, III 144, X 323, XI 28; Urzędnicy, III/3 nr 570; Wielądko, Heraldyka, IV, V 417–18; Żychliński, I 174; – Aftanazy, Dzieje rezydencji, IX 346–51, 395–6 (w indeksie połączony z Adamem <1713–1744>, woj. lubelskim); Badowska I., Pałac Tarłów na Podzamczu Piekoszowskim, „Roczn. Muz. Świętokrzyskiego” T. 5: 1968 s. 79–107; Benda J., Kampamenty Jana Christiana Mocka, „Muzealnictwo Wojsk.” T. 2: 1964 s. 332; Bernacki L., Teatr, dramat i muzyka za Stanisława Augusta, Lw. 1925 I; Bondyra W., Dobra ziemskie Tarłów w Małopolsce w czasach saskich, w: Tarłowie. Z dziejów kulturalnych, gospodarczych i politycznych rodu, Janowiec 2009 II 52–3, 55, 57–60 (pomylony z Adamem, woj. lubelskim); Chachaj M., Wykształcenie Tarłów od połowy XVII do końca XVIII wieku, w: tamże, s. 24–5; Chłapowski K., Realizacja reform egzekucji dóbr (1563–1665). Sprawa zastawów królewszczyzn małopolskich, W. 1984 s. 117, 122–4; Ciesielski T., Armia koronna w czasach Augusta III, W. 2009; tenże, Generałowie wojska koronnego w latach 1717–1763, w: Organizacja armii w nowożytnej Europie. Struktura – urzędy – prawo – finanse, Red. K. Łopatecki, Zabrze 2011 s. 469; Gembarzewski M., Jan Tarło pierwszy powstaniec polski, W.–Kr. 1935 s. 117–18; Gmiterek H., Tarłowie w świetle druków lubelskich, w: Tarłowie. Rola i znaczenie rodziny w dziejach ogólnonarodowych i lokalnych XVI–XIX wieku, Janowiec 2006 I 99–100, 103; Górski k., Historia piechoty polskiej, Kr. 1893 s. 88, 94–5; Jankiewicz P. R., XVIII-wieczne klasztory kapucyńskie na Ukrainie, Kr. 2014; Konarski S., Kanoniczki warszawskie, Paryż 1952 s. 114–15; Konopczyński W., Mrok i świt. Studia historyczne, W. 1911 s. 409; Książka polska w ogłoszeniach prasowych XVIII wieku, Oprac. S. Grzeszczuk i in., Kr. 2000 IV cz. 1 s. 33–4; Kuras K., Współpracownicy i klienci Augusta A. Czartoryskiego w czasach saskich, Kr. 2010; Lisek A., Obóz Stanisławowski w województwie ruskim w okresie bezkrólewia i wojny o tron polski w latach 1733–1736, Kr. 2014; Obraz Najświętszej Maryi Panny w kościele Dominikanów we Lwowie, Lw. 1853 s. 61; Popiel P., Rodzina Popielów herbu Sulima z przydomkiem Chościak, Kr. 1936 s. 21; [Rolle J. A.] Dr Antoni J., Wybór pism, Kr. 1966 I; Serczyk W., Gospodarstwo magnackie w województwie podolskim w drugiej połowie XVIII wieku, Wr. 1965 s. 136; Skibiński M., Europa a Polska w dobie wojny o sukcesję austriacką w latach 1740–1745, Kr. 1913 II 350 (w indeksie błędnie Kazimierz Tarło, star. gostyński); Świętochowski R., Chruszczewski A., Polonia Dominicana apud extraneos 1520–1800, w: Studia nad historią dominikanów w Polsce 1222–1972, Red. J. Kłoczowski, W. 1975 II; Wierzbicka K., Życie teatralne w Warszawie za Stanisława Augusta, W. 1949 s. 120; Wiśniewski J., Dekanat Konecki, Radom 1913 s. 24, 28, 163–6, 188–9, 192; tenże, Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w Jędrzejowskiem, Marjówka Opoczyńska 1930 s. 316; tenże, Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w Pińczowskiem, Skalbmierskiem i Wiślickiem, Marjówka Opoczyńska 1927 s. 362, 366, 372–3, 375–6; tenże, Historyczny opis miasta Pilicy, Marjówka Opoczyńska 1933 s. 8; Załęski, Jezuici, III; Zielińska Z., Walka „Familii” o reformę Rzeczypospolitej 1743–1752, W. 1983; – Ciesielski T., Źródła do dziejów regimentów i chorągwi wojska koronnego z lat 1717–1763, „Miscellanea Historico-Archivistica” T. 13: 2001 s. 87–8; Czaykowski, Regestr diecezjów, s. 1 04–5, 107–8, 352–3; Czemeryński K., O dobrach koronnych byłej Rzeczypospolitej Polskiej wedle źródeł wiarogodnych, Lw. 1870 I 252, II 20, 84 (błędnie Skałat zamiast Skała); Diariusze sejmowe z w. XVIII, II, III; Kitowicz J., Pamiętniki czyli Historia polska, Oprac. P. Matuszewska, Z. Lewinówna, W. 2009; Komoniecki A., Chronografia albo dziejopis żywiecki, Wyd. S. Grodziski, I. Dwornicka, Żywiec 1987 s. 296; Krzeczkowski I., Róża od Maryi…, W. 1927; Lustracja województwa sandomierskiego 1789, Wyd. H. Madurowicz-Urbańska, Wr. 1965 I; Od Augusta Mocnego do Augusta III. Doniesienia z Warszawy Andrzeja Cichockiego z lat 1732–1734, Wyd. J. Dygdała, W. 2016; Olszewski J. A., Zdobycz fortunna z nieprzyjaciela…, Kr. 1736; Pułaski F., Opis 815 rękopisów Biblioteki Ordynacji Krasińskich, W. 1915; Teka Podoskiego, IV 310, 325, 330, 710, 785; Testament Jana Tarły, wojewody sandomierskiego z 1750 r., Oprac. W. Bondyra, „Res Historica” T. 26: 2008 s. 148–9, 151–2; Załuski J. A., Biblioteka historyków, prawników i polityków i innych autorów polskich lub o Polsce piszących, Wyd. J. Muczkowski, Kr. 1832 s. 152; Źródła do dziejów Warszawy. Rejestry podatkowe i taryfy nieruchomości 1510–1770, Wyd. A. Berdecka i in., W. 1964 s. 434, 493; – „Kur. Pol.” 1731 nr 90 s. 388, nr 91 supl., nr 94 s. 402, 1732 nr 109–111, 125, 135, 1740 nr 196, 1748 nr 621, 1749 nr 639, 1750 nr 704, 713, 719, 727, 1751 nr 765, 777, 1755 nr 76 (dot. syna, Kazimierza), 1757 nr 15; „Kur. Warsz.” 1762 nr 83 (dot. syna, Kazimierza); „Wiad. Warsz.” 1770 nr 21 supl.; – AGAD: Arch. Publ. Potockich, nr 85 s. 23 (18), 52 (43), 75 (66), Arch. Radziwiłłów, Dz. V nr 16111, Arch. Roskie Koresp., nr X/9, XXIV/9, XXIV/12, LVII/31, Supl., nr 15 s. 7–8, Arch. Skarbu Kor., Dz. XLVI nr 11 s. 7–9 (k. 4–5), nr 14 k. 10v–4v (s. 16–24), nr 159 k. 2, 21–3v, nr 177 s. 40, Heroldia Król. Pol., nr 9, Metryka Kor., nr 227 k. 17–18, nr 229 s. 55–6, Metryka Kor., Dz. XVIII, Lustracje, nr 15A s. 3, nr 36 k. 106–8, Księgi Kanclerskie, nr 76 cz. III s. 57–9, Sigillata, nr 18 s. 37, 48, nr 22 k. 22, 42, 53v, 93, nr 26 k. 43–3v, 121, nr 27 s. 15, 185–6, nr 28 s. 2–3, 267 (255), 269–70 (257–8), 272 (260), nr 32 k. 181v, nr 39 k. 109v, Zbiór A. Branickiej, Archiwalia różnej proweniencji, nr 722, Zbiór Czołowskiego, nr 338 s. 85–7, nr 490 s. 1233, nr 644 s. 94–100, nr 645 s. 58–78; AP w P.: Antoni Kossowski – spuścizna, nr 21 s. 1–8; Arch. Narod. w Kr., Oddz. na Wawelu: Castr. Crac., nr 388 s. 123–30, 1515–20, nr 394 s. 1699–703, nr 399 s. 1755–65, nr 400 s. 426–31, nr 413 s. 201, Terr. Crac. Nova, nr 8 s. 1681–4; B. Czart.: rkp. 214 s. 676, 753–4, 757, 776, 781, 793, 820, rkp. 592 s. 201, 208–24, rkp. 604 s. 234–7, rkp. 869 s. 273 (dot. syna, Szymona), rkp. 1783 s. 301–5, rkp. 1787 s. 63–4, rkp. 1791 s. 185–91, rkp. 2191 s. 18, 23, 29, 109, 142, 151, rkp. 3852 s. 177, rkp. 5966 nr 43290– 4391; B. Jag.: rkp. 5344 t. IV k. 232v–3v, rkp. 6147 t. XVI s. 6; B. Narod.: rkp. 3263 k. 5, rkp. 3269 k. 114–14v, rkp. 5589 k. 6v–7; B. Nauk. PAU i PAN w Kr.: rkp. 5812, 8320 k. 259–64, 277–84, 316v, 322–3v, 375–80, 383–4v; B. Ossol.: rkp. 11839 s. 5–6, rkp. 14220 k. 4, rkp. 17770 s. 554–5, 627–30, 636–7, 802–4, 871, 891, 907, 1115, 1353, 1401–2; Central’nyj deržavnyj archiv Ukraïny we Lw.: F. 165 op. 3 nr 4557 (dot. syna, Szymona); Gabinet Geneal.-Herald. Zamku Królewskiego w W.: Konarski S., Tarłowie. Próba genealogii, s. 44–6 (mszp.); Lvivs’ka naukova biblioteka im. V. Stefanyka we Lw.: F. 141 op. I nr 99 s. 21, 264, 266, nr 100 s. 80, 91, 111–12, 261–3, 280–1, 285–6, 290, 598, 601, 623, 770, 778–80, 890–2, 1131–2, 1287, 1336–7, 1423–4, 1432–3, 1557–65, 1568, 1572–5, 1577–85, 1587, nr 1616 s. 5, nr 2447, op. III nr 493 k. 45–8; – Informacje Krzysztofa Chłapowskiego z W. na podstawie kwerendy (AGAD: Arch. Skarbu Kor., Dz. XLVI nr 159 k. 21, Metryka Kor., nr 220 k. 84); – Internet: Słownik miejscowości i elity wiejskiej Małopolski Zachodniej w latach 1772–1815 (www.gospodarkagalicji.pl/slownik-miejscowosci/), Teki Dworzaczka.
Andrzej Haratym i Andrzej Sikorski