Gołyński (Goliński) Pakosz Bernard h. własnego Zabawa z odmianami (1546–1599), spowiednik Zygmunta III, jezuita. Pochodził z rodziny szlacheckiej osiadłej w Golinie w powiecie kościańskim w Prusiech Królewskich. Studia odbywał w różnych szkołach, m. i. w kolegium jezuickim w Braniewie. Lat parę przebywał na dworze kardynała Hozjusza, co go ostatecznie utwierdziło w zamiarze poświęcenia się stanowi duchownemu. Do zakonu wstąpił w r. 1571, po czym studiował w Rzymie w jezuickim kolegium niemieckim. Wróciwszy do kraju, był przez półtrzecia roku sekretarzem prowincjała i parę lat ministrem i prokuratorem w kolegiach: pułtuskim, jarosławskim i Domu Św. Barbary w Krakowie. Na tym ostatnim stanowisku oddawał się szczególnie zbieraniu pieniędzy i budowie domów i kościołów jezuickich w Krakowie. W lipcu 1585 r. złożył ostatnie śluby zakonne w Poznaniu i wówczas skierowany został wraz z jezuitą Bartłomiejem Tomaszewiczem do misji zakonnej w Szwecji. Wiązało się to z podjęciem intensywnych zabiegów przez Possewina rekatolizacji Szwecji oraz związania jej z Habsburgami. G. zyskawszy sobie względy królewicza Zygmunta Wazy, został jego kaznodzieją i spowiednikiem. G. nie był człowiekiem zbyt dużej wiedzy, o czym świadczy fakt, iż nie pozostawił po sobie żadnej rozprawy drukowanej. Nie odznaczył się też talentami polemicznymi, ale za to wyróżniał się żarliwością w realizacji zasad trydenckich i rozkazów władz zakonnych. Był człowiekiem gładkim, który potrafił oddziaływać na otoczenie. Wprawdzie na wychowanie Zygmunta Wazy mieli wpływ także i inni jezuici, jak np. Stanisław Warszewicki, to jednak pogłębienie skłonności kontrreformacyjnych królewicza przypisać należy w dużej mierze wpływowi G-ego.

Po wyborze Zygmunta na tron polski powrócił z nim do kraju i aż do śmierci pełnił obowiązki spowiednika królewskiego. Z biegiem czasu cieszył się coraz większymi względami Zygmunta i mógł wywierać nań coraz większy wpływ. W r. 1591 władze zakonne ustaliły zakres działania jezuitów przebywających na dworze królewskim. Superiorem został Skarga, a G. jego konsultorem i admonitorem. G. nie mógł bez upoważnienia Skargi wchodzić w poufne rozmowy z królem i innymi dygnitarzami. Gdy wychodzili z pałacu królewskiego, Skarga i G. winni byli mieć zawsze przy sobie towarzyszy zakonnych. Z wszystkich swych czynności musieli prowadzić protokół i przedstawiać go w czasie wizytacji prowincjałowi. G. zyskał sobie przyjaźń Skargi i opata miechowskiego, Stanisława Reszki, a z biegiem czasu także wpływowego podkomorzego królewskiego, Andrzeja Boboli. Reszka określał G-ego słowami: «Mnie z dawna wielki przyjaciel i towarzysz». Gdy Reszka udał się w r. 1588 do Rzymu i książąt włoskich z misją mającą za zadanie uznanie rządów Zygmunta III oraz nawiązanie bliskich kontaktów z Kurią rzymską, G. prowadził z nim sekretną korespondencję, częściowo szyfrowaną, informując Reszke o sytuacji w Polsce, nawzajem Reszka powierzał mu tajemnice swojej misji włoskiej. W czasie zjazdu Zygmunta III z ojcem w Rewlu G. wraz ze Skargą wpłynęli w sposób skuteczny na decyzję króla powrotu do Polski. Odtąd wpływ G-ego na króla jeszcze bardziej się wzmógł. W r. 1589 przeciwdziałał G. małżeństwu Zygmunta III z protestantką Krystyną Holsztyńską, a jeździł do Grazu w poufnej misji, by doprowadzić do skutku małżeństwo króla z córką arcyksięcia Karola. Był też G. najprawdopodobniej wtajemniczony w plany Zygmunta odstąpienia korony polskiej arcyksięciu Ernestowi. Zwolennik tajnej polityki królewskiej, pomagał w montowaniu obozu regalistów, bez większego rozgłosu, ale tym skuteczniej wpływał na króla w duchu wrogim dla różnowierców, a oddanym kontrreformacji. Był zdecydowanym przeciwnikiem siostry królewskiej luteranki Anny Wazówny. Mimo iż oddany Zygmuntowi, oceniał go krytycznie. «Potrzeba nam było sroższego pana» – pisał w r. 1590, dając wyraz swoim absolutystycznym życzeniom. Nielubiany był natomiast przez zamojszczyków i część magnaterii, a nawet popadł w ostry konflikt z Jerzym Zbaraskim, który po śmierci G-ego domagał się potępienia go za obrazę jemu zadaną.

Korzystając ze swych wpływów na dworze, zabiegał o materialne poparcie Zygmunta III, dworzan i senatorów dla rozbudowy ośrodka jezuickiego w Krakowie, a zwłaszcza otoczył swoją opieką Dom i kościół Św. Barbary. Dla poratowania zdrowia wybrał się w r. 1592 do Wenecji, ale nie wpuszczony na jej terytorium, leczył się w Styrii i w Grazu, gdzie cieszył się zasłużonymi względami arcyksięcia Karola. W r. 1593 miał wyjechać z królem do Szwecji, ale widać, iż zdrowie mu nie dopisywało, gdyż wrócił się z Gdańska, gdzie zresztą przebył słynne rozruchy, w których Zygmunt III znalazł się w niebezpieczeństwie życia. Pod koniec życia przebywał przede wszystkim z dworem w Warszawie i tu w r. 1597 nabył ze składek zebranych razem ze Skargą dom, który stal się początkiem rezydencji jezuickiej w nowej stolicy państwa. W r. 1598 asystował przy śmierci swej protektorki, królowej Anny Austriaczki. Aby podreperować swe siły, udał się 22 VII do Sandomierza, gdzie zasłabł. Jezuici krakowscy wysłali natychmiast doń słynnego doktora Pipana z O. Wacławem z Szamotuł, którzy przybyli 7 VIII 1599 r. tuż przed jego zgonem. Pochowany został w kolegiacie sandomierskiej.

Boniecki; – Barycz H., Polacy na studiach w Rzymie w epoce odrodzenia (1440–1600), Kr. 1938 s. 133; Dobrowolska W., Młodość Jerzego i Krzysztofa Zbaraskich, Przemyśl 1927 s. 112–113;  Lechicki Cz., Mecenat Zygmunta III, W. 1932 s. 105–6; Lepszy K., Rzplta Polska w dobie sejmu inkwizycyjnego (1589–92), Kr. 1939; – Siarczyński F., Obraz wieku panowania Zygmunta III, P. 1843 I 142–3; Theiner A., Schweden und seine Stellung zum heiligen Sthul, Augsburg 1838; Załęski, Jezuici, I 444, 466 nn., 505–6; – Korespondencja Hieronima Rozrażewskiego, Tor. 1939–47 II; Listy ks. Piotra Skargi T. J. z lat 1566–1610, Wyd. Jan Sygański T. J., Kr. 1912; Rostowski S., Martinow J. Lithuanicarum S. J. Historiarum libri decem, Bruxelles 1877; Stanislai Rescii Diarium 1583–1589, Ed. Joannes Czubek, Kr. 1915; Starożytności historyczne polskie… Zebr. Ambroży Grabowski, Kr. 1840 II s. 424–36, (Listy G-ego do Reszki); Vet. Mon. Pol., III; Wielewicki J., Dziennik spraw domu zakonnego OO. Jezuitów u Św. Barbary w Krakowie, Kr. 1881 181–2, 112–3, 130–1, 156, 208, 236, 241, 244, 268–9; Arch. Centr. S. J.: Pol. t. 6. f. 40, t. 7. I, f. 152, II, f. 154, Germ. f. 41; – Materiał ks. Kazimierza Drzymały dostarczony Redakcji.

Red.