Biogram Postaci z tego okresu
 Halina (Alina, Albina, Hanna) Szmolcówna (Smoltz, Schmolz, Szmolc-Fitelbergowa, Fitelbergowa)      Halina Szmolcówna, pokolorowana fotografia Stanisława Brzozowskiego z 1927 roku.

Halina (Alina, Albina, Hanna) Szmolcówna (Smoltz, Schmolz, Szmolc-Fitelbergowa, Fitelbergowa)  

 
 
1892-12-25 - 1939-12-28
Biogram został opublikowany w XLVIII tomie Polskiego Słownika Biograficznego w latach 2012-2013.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Szmolcówna (Smoltz, Schmolz, Szmolc-Fitelbergowa) zamężna Fitelbergowa Halina (Alina, Albina, Hanna) (1892–1939), tancerka baletu, pedagog.

Ur. 25 XII w Warszawie, była córką Ignacego (zm. 1907) i Barbary z Rutkowskich (zm. 1939?), siostrzenicą tancerek Marii i Janiny Rutkowskich.

S. uczyła się w szkole baletowej Warszawskich Teatrów Rządowych u Jana Walczaka i Enrica Cecchettiego. Debiutowała 11 X 1903 w roli solowej w Teatrze Wielkim w Warszawie w balecie „Katarzyna, córka bandyty” C. Pugniego. Dn. 2 XI t.r. tańczyła w Skierniewicach w obecności cara Mikołaja II jako Kupido oraz w pierwszej parze w mazurze z Maksymilianem Statkiewiczem. W r. 1904 zatańczyła w operetce „Druciarz” F. Lehára i wystąpiła jako Dziecko w balecie komicznym „Pipelet” L. Madoglio (choreografia Cecchetti). Po ukończeniu szkoły została w r. 1909 koryfejką zespołu baletowego Teatru Wielkiego; wystąpiła m.in. w „Jeziorze łabędzim” P. Czajkowskiego (choreografia R. Grassi wg M. Petipy) w teatrze w Łazienkach, „Chopinianach” do muzyki Fryderyka Chopina (choreografia M. Fokin), „Córce źle strzeżonej” P. Hertla (choreografia Grassi i Walczak), a także w sztuce „Wenus” Kazimierza Wroczyńskiego (muzyka Adam Elertowicz, choreografia Walczak, reż. Józef Śliwicki) oraz operetce „Złota rybka” J. Jarno (choreografia Michał Kulesza, reż. Ludwik Śliwiński).

Zaangażowana w r. 1910 do zespołu baletowego A. Pawłowej, wyjechała S. do Londynu, po czym od grudnia t.r. do kwietnia 1911 uczestniczyła w tournée tego zespołu po USA; wystąpiła w Nowym Jorku i stanie Pensylwania m.in. w „Rapsodii węgierskiej” nr 2 F. Liszta, solowym walcu z „Chopiniany” oraz (w pierwszej parze) mazurze z opery „Iwan Susanin” M. Glinki. Po powrocie do Londynu tańczyła tam w sierpniu t.r. nokturn Chopina w Palace Theatre. Z powodu nieprzedłużenia kontraktu wróciła do kraju, ale wkrótce potem została zaangażowana przez M. Mordkina, który odszedł z zespołu Pawłowej; z kierowanym przez niego zespołem All Star Imperial Russian Ballet występowała jako jego pierwsza solistka od grudnia 1911 do marca 1912 w USA, m.in. w Filadelfii, Nowym Jorku, Atlancie, Memphis, Dallas i Nowym Orleanie. Od końca lipca 1912 tańczyła w „Szeherezadzie” N. Rimskiego-Korsakowa w Coliseum Theatre w Londynie. Następnie, jako pierwsza solistka Imperial Russian Ballet, kierowanego przez A. Genée, występowała od listopada t.r. ponownie w USA (m.in. Bostonie, Waszyngtonie, San Francisco, Nowym Jorku, New Haven), a potem także w Kanadzie (Montrealu i Ottawie). W nowojorskim Metropolitan Theater tańczyła rolę Toinette w balecie „La Camargo” J. B. Lully’ego i J. P. Rameau (w aranżacji D. Bright), partie solowe m.in. w „Motylkach” A. Steinkego, a w duecie z Aleksandrem Wolininem w adagio do muzyki M. Hausera. W czerwcu i lipcu 1913 uczestniczyła w tournée zespołu Genée po Australii (Melbourne, Brisbane, Sydney, Adelajda), a we wrześniu w Nowej Zelandii (m.in. Auckland) tańczyła m.in. w baletach: „Chopiniana”, „La Camargo”, „Szeherezada” (tu pt. „Noce arabskie”) i „Coppelii” L. Delibesa oraz solo w „Motylkach” i „Umierającym łabędziu” C. Saint-Saënsa.

W lutym 1914 przybyła S. z zespołem Genée do Londynu, po czym już sama wróciła do Warszawy i zatańczyła w „Chopinianie” i „Umierającym łabędziu” oraz „Bachanaliach” A. Głazunowa. Wystąpiła też w filmie krótkometrażowym „Łabędzi śpiew” (premiera 7 III t.r.). W kwietniu tańczyła gościnnie w Kijowie w „Nocy” Antona Rubinsteina i „Mazurku” z „Wesela w Ojcowie” z muzyką Jana Stefaniego i Józefa Elsnera. Wybuch pierwszej wojny światowej zatrzymał ją w Warszawie. W kolejnych miesiącach tańczyła tam w divertissement „Potężny sojusz” do muzyki różnych kompozytorów (choreografia Julian Apoznański) oraz we wznowionym dla niej w Teatrze Wielkim balecie „Rococo” Czajkowskiego, uzupełnionym tańcem solowym „Muszla i perła” do „Etiudy E-dur” Chopina. Dn. 31 I 1915 wykonała partię Jadwigi w balecie „Pan Twardowski” Adolfa Sonnenfelda (choreografia Apoznański, Walczak i Kulesza). W poł. lutego t.r. wystąpiła w scenie baletowej w operze „Niema z Portici” D. Aubera, a w maju w roli Kolombiny w „Arlekinadzie” R. E. Drigo. Od lipca 1915 występowała w Moskwie w sali Słowiańskiego Bazaru; 22 II 1916 odbył się tam jej benefis. Z zespołem operetki warszawskiej tańczyła w marcu i kwietniu t.r. w Piotrogrodzie.

W r. 1918 wróciła S. do Warszawy; w sierpniu t.r. tańczyła w teatrzyku «Qui pro Quo», a w grudniu w Filharmonii, wzbudzając powszechny zachwyt („Kur. Warsz.” 1918 nr 345). W kolejnych występach partnerował jej Piotr Zajlich, dyrektor baletu warszawskiego. W maju 1919 zatańczyła w Teatrze Wielkim w nowym, jednoaktowym balecie „Pieśń tańca” Leopolda Kronenberga (choreografia Zajlich). Z baletem warszawskim występowała t.r. w Paryżu (21–23 VI) i Grodnie (6–7 VII). Następnie została zaangażowana do Ballets Russes S. Diagilewa i w październiku tańczyła z nim w Empire Theatre w Londynie; odniosła sukces, występując jako solistka w baletach „La Boutique fantasque” G. Rossiniego i „Kleopatra” A. Areńskiego (muzyka uzupełniona utworami Rimskiego-Korsakowa, Glinki, Głazunowa i S. Taniejewa). Po powrocie do Warszawy wykonała w listopadzie t.r. partię tytułową w „Giselle” A. Adama, po której otrzymała wieloletni kontrakt i została primabaleriną Teatru Wielkiego. Zatańczyła we wznowieniach, m.in. Zobeidę w „Kleopatrze”, Lizettę w „Córce źle strzeżonej” i partię tytułową w „Katarzynie, córce bandyty”. W „Panu Twardowskim” Ludomira Różyckiego (choreografia Zajlich) wykonała 9 V 1921 partię Królowej Górnictwa, Boginki i Władczyni Wschodu (role te rozdzielono następnie między trzy tancerki). Franciszek Brzeziński („Kur. Warsz.” 1921 nr 129) uznał, że S. «w idealny niemal sposób łączy plastykę z muzyką: jest uosobieniem wdzięku plastycznego i wyczucia rytmu w każdym ruchu». W r. 1922 skonfliktowała się z Zajlichem i przeszła do teatrzyku «Stańczyk», gdzie wykonywała „Cztery tury walca” oraz występowała jako recytatorka; wkrótce potem spór został zażegnany i wróciła do Teatru Wielkiego. Tańczyła Swanildę w „Coppelii”, Odettę w „Jeziorze łabędzim”, Balerinę w „Pietruszce” I. Strawińskiego, Chloe w „Dafnis i Chloe” M. Ravela, Marynę w „Kupale” Ludomira Michała Rogowskiego, Faworytę w „Siang-Sin” G. Hüe, Cygankę Tyrę w „Święcie ognia” Zygmunta Noskowskiego, Sagnę w „Świteziance” E. Morawskiego oraz tytułowego „Ognistego Ptaka” Strawińskiego (polski tytuł premiery: „Płomienny Ptak”, 1931); wystąpiła także w „Kaprysie hiszpańskim” Rimskiego-Korsakowa i „Pieśniach miłosnych Hafiza” Karola Szymanowskiego. Tańczyła również w operach: „Afrykanka” G. Meyerbeera i „Hrabina” Stanisława Moniuszki (wykonała partie Bachantki). Z zespołem baletowym Teatru Wielkiego występowała m.in. w Krakowie i Białymstoku oraz Wiedniu, Pradze, Sofii, Sztokholmie, Rydze i Bukareszcie. Z grupą dwudziestu tancerzy Teatru Wielkiego tańczyła gościnnie w czerwcu 1925 w Paryżu. W tym charakterze występowała także w Wilnie (na zaproszenie Jana Cieplińskiego), Łodzi i Brukseli. W ambasadzie angielskiej w Warszawie zatańczyła w r. 1927 rolę Królewny w „Historii żołnierza” Strawińskiego w opracowaniu Grzegorza Fitelberga i choreografii Feliksa Parnella. U boku Aleksandra Sobiszewskiego wystąpiła w r. 1928 na Festiwalu Sztuki Polskiej w Paryżu. Była też czynna jako pedagog; od r. 1923 uczyła tańca klasycznego w warszawskiej szkole baletowej (zapewne przez rok), a następnie w Prywatnej Szkole Tańca Scenicznego Tacjanny Wysockiej (1928–9).

W r. 1928 wyszła S. za mąż za Fitelberga. W r.n. zamieszkała w warszawskiej willi na Saskiej Kępie, przy ul. Elsterskiej 3, gdzie miała salę do ćwiczeń i udzielała lekcji tańca. Prawdopodobnie w r. 1930 spędziła urlop w Krynicy, z tego bowiem czasu pochodzi walc „Szmolcówna” Mieczysława Kochanowskiego (wyd. W.), kierującego tam orkiestrą zdrojową. Dn. 19 III 1931 tańczyła w komedii muzycznej „Król kochanek” Adama Wieniawskiego (reż. Józef Węgrzyn, choreografia Zajlich). W warszawskim Teatrze Alhambra wystąpiła w kwietniu 1933 w duecie z Zygmuntem Dąbrowskim w pas de deux z „Jeziora łabędziego”, „Umierającym łabędziu”, „Menuecie” Ignacego Paderewskiego, „Walcu” F. Kreislera, „Frivolitte” Delibesa i „Bachanaliach”. W czerwcu t.r. tańczyła w operze „Pan Tadeusz” Jana Tomasza Wydżgi wg Adama Mickiewicza (reż. Scheyer i Stefan Romanowski, choreografia Zajlich). W Siedlcach i Białymstoku uczestniczyła w październiku t.r. w Wielkim Festiwalu Tańca, Pieśni i Humoru. Pod koniec t.r. próbowała bezskutecznie założyć w Warszawie teatr tańca. Zorganizowała natomiast warszawskie Tow. Miłośników Sztuki Tanecznej, którego została prezeską. Jako primabalerina Teatru Wielkiego wystąpiła prawdopodobnie po raz ostatni w sierpniu i wrześniu 1934 podczas tournée po Rumunii; zatańczyła wówczas z Dąbrowskim m.in. pas de deux w „Chopinianie”, „Bachanaliach” oraz „Preludium” do muzyki Liszta. T.r. wzięła udział w Dekadzie Muzyki Polskiej w Moskwie, gdzie zachwyciła publiczność interpretacją „Umierającego łabędzia”. Na początku r. 1937 związała się ze zorganizowanym przez Cieplińskiego Baletem Warszawskim. W czerwcu t.r. uczestniczyła w Festiwalu Muzycznym w ramach «Dni Krakowa», a w lutym 1938 – Wielkim Festiwalu Tańca w Warszawie. W „Wiadomościach Literackich” (1938 nr 52/53) ukazała się jej wypowiedź na temat braku sprzyjających warunków dla rozwoju rodzimej sztuki baletowej. Pod koniec l. trzydziestych uczyła tańca klasycznego w Prywatnej Szkole Rytmiki i Plastyki Janiny Mieczyńskiej. Jako tancerkę cechowały ją «głębia poczucia artystycznego, prostota w obejściu i inteligencja w odtwarzaniu swych ról, muzykalność wielka [...] owiane rzadko w takim stopniu napotykanym wdziękiem niewieścim, objawiającym się zarówno uroczo w życiu codziennym, jak i na scenie» („Rzeczpospolita” 1926 nr 14).

We wrześniu 1939, podczas oblężenia Warszawy przez wojska niemieckie, S. na moście Poniatowskiego śpiesząc z pomocą zranionej przez szrapnel matce została śmiertelnie ugodzona. Wg Ryszarda Ordyńskiego („Wiad. Pol.” 1940 nr 6, fot.) świadkiem zdarzenia był Fitelberg. Przewieziona (wg Wysockiej) do warszawskiej lecznicy «Omega» w Alejach Ujazdowskich, S. zmarła 28 IX 1939, została pochowana na cmentarzu Powązkowskim (kw. 5 rząd 5).

W małżeństwie z Grzegorzem Fitelbergiem (1879–1953), dyrygentem i kompozytorem, S. dzieci nie miała.

 

Rzeźba (gips) postaci S-y z ok. r. 1925 i portret w brązie z r. 1930 przez Olgę Niewieską, w Muz. Teatr. w W.; Rzeźba w tańcu z ok. r. 1925 przez Apolinarego Głowińskiego, tamże; Replika miniatury S-y w tańcu z ok. r. 1924, przez Kazimierę Dąbrowską, tamże; Reprod. grafiki S-y w balecie „Pan Twardowski” przez Jana Wodyńskiego, w: „Świat” 1921 nr 21; toż w tańcu wschodnim, przez Adama Grabowskiego, w: tamże nr 53; Trzynaście szkiców S-y w tańcu przez Michała Borucińskiego, w Muz. Teatr. w W.; Fot. portretu przez Stefana Norblina, w Narod. Arch. Cyfrowym w W.; Fot. w: „Świat” 1925 nr 33 s. 15, nr 49 (w „Coppeli”), 1926 nr 7 s. 13, 14; Fot. w rolach i prywatne, w: Muz. Teatr. w W., IS PAN, Narod. Arch. Cyfrowe w W.; – Bibliogr. Warszawy; PSB (Statkiewicz Maksymilian); Słown. Teatru Pol.; – Grigoriev S. L., The Diaghilev Ballet 1909–1929, London 1960; Komorowska M., Za kurtyną lat, Kr. 2008 (fot.); Mamontowicz-Łojek B., Polskie szkolnictwo baletowe w okresie międzywojennym, W. 1978; taż, Terpsychora i lekkie muzy, Kr. 1972 (fot.); Sokolova L., Dancing for Diaghilev, London 1960 s. 17; Szczublewski J., Teatr Wielki w Warszawie 1833–1993, W. 1993; Szczygieł-Rogowska J., Boćkowski D., Zdarzyło się dnia… Kalendarium wydarzeń polityczno-gospodarczych i kulturalnych w Białymstoku w latach 1919–1939 na podstawie lokalnej prasy, Białystok 2001; Witkiewicz J. S., Życie dla tańca, W. 1998 s. 8; Wysocka T., Dzieje baletu, W. 1970 (fot.); – Dymek z papierosa, Red. K. Rudzki, W. 1959 s. 356, 365; Mieczyńska-Lewakowska J., Fakty i ludzie z mego życia, W. 1993; Parnell F., Moje życie w sztuce tańca, Ł. 2003; Repertuar teatrów warszawskich 1907–1910, Oprac. P. Domański, W. 1977; – „Głos Poranny” 1930 nr z 19 IV; „Kur. Bydgoski” 1937 nr z 12 V; „Kur. Warsz.” 1924 nr 302, 303; „The New York Times” z l. 1910–13; „Warsz. Dzien. Narod.” 1939 nr 266 (nekrolog); – IS PAN: Afisze i programy; Muz. Teatr. w W.: Księgi wycinków prasowych S-y oraz P. Zajlicha; National Library of Australia: Wycinki prasowe dot. S-y; USC W.-Śródmieście: Akt zgonu, nr 1126/1939.

Joanna Sibilska-Siudym

 
 

Powiązane zdjęcia

 

Chmura tagów

 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
 
     
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.