Tarło Henryk Mikołaj Kazimierz Nikodem Adam (1812–1865), uczestnik powstania listopadowego i wielkopolskiego 1848 r., emigrant.
Ur. 15 IX w Oblęgorku w pow. szydłowieckim, był jedynym synem Kazimierza (ok. 1781–1812), właściciela dóbr Chełmce (pow. szydłowiecki), i Rozalii z Żarskich (ok. 1786–1855), bratankiem Floriana (zob.).
Po śmierci ojca opiekunem prawnym T-y został powinowaty rodziny, sędzia pokoju pow. szydłowieckiego, Józef Kochanowski. Na mocy testamentu ojca z 8 XI 1812 T. został dziedzicem Burdiakowców (pow. borszczowski) w Galicji oraz połowy dóbr Chełmce z przyległościami (druga połowa należała do matki). W l. 1821–30 uczył się w konwikcie pijarów w Warszawie na Żoliborzu. Po wybuchu powstania listopadowego wstąpił ochotniczo w grudniu 1830 do 2. p. jazdy sandomierskiej dowodzonego przez płk. Piotra Łagowskiego i w stopniu podporucznika uczestniczył w r. 1831 w walkach pod Łagowem (13 II), Puławami (26 II), Kurowem (3 III), Solcem (14 IV), Babinem (16 IV), Wronowem (17 IV), Kazimierzem (18 IV), Gołąbem (27 V) i Sobieszynem (17 VI). Następnie pod dowództwem ppłk. Spirydiona Rohozińskiego walczył pod Brzozą (13 VII), Kałuszynem (14 VII) i Kockiem (16 VII). Po przekształceniu 30 VII oddziału w 9. p. ułanów brał udział w bitwie pod Rybnem (10 VIII) pod dowództwem ppłk. Mikołaja Mrozowskiego.
Po upadku powstania wyjechał T. do Galicji i osiadł w Burdiakowcach. W r. 1834 przebywał w Krakowie; 19 VII t.r. wyruszył z Henrykiem Golejewskim przez Saksonię, Brunszwik i Hamburg do Londynu, dokąd dotarł we wrześniu. Od 9 VI 1835 do 2. poł. r. 1836 pobierał zasiłek od rządu brytyjskiego (2 funty miesięcznie). Od r. 1835 należał do Tow. Demokratycznego Polskiego i podpisał 4 XII 1836 Manifest poitierski. Jednak decyzją sądu bratniego w Awinionie został 17 III 1839 usunięty z Towarzystwa «za nieczynność i niepodzielanie [jego] zasad». Za udział w powstaniu Rada Administracyjna Król. Pol. 10 VII 1835 pozbawiła go praw i skazała na konfiskatę majątku wartego ponad milion złp. Wg Golejewskiego zaczął zdradzać objawy choroby umysłowej, dlatego od stycznia 1837 znajdował się w Paryżu pod opieką wuja, ppłk. Stanisława Żarskiego. Przebywał następnie w Orleanie (1837, 1841–2) i Wersalu (od 27 VII 1842), opłacając w tym czasie składkę na rzecz Komisji Funduszów Emigracji Polskiej.
Prawdopodobnie przed r. 1845 przeniósł się T. do W. Ks. Pozn. i zamieszkał w majątku Tytusa Działyńskiego pod Kórnikiem. Wziął udział w powstaniu wielkopolskim; wstąpił do oddziału ułanów i dowodząc plutonem kawalerii uczestniczył w bitwach pod Miłosławiem (30 IV 1848) i Sokołowem (2 V t.r.), potem aż do kapitulacji (9 V) był przy dowódcy powstania, Ludwiku Mierosławskim. Po upadku powstania ukrywał się w Malcie pod Poznaniem. Dn. 17 II 1851 otrzymał zgodę cara Mikołaja I na powrót do Król. Pol. oraz przywrócenie praw cywilnych (bez prawa do legitymowania się ze szlachectwa i bez zwrotu skonfiskowanego majątku). Przeniósł się wtedy do rodzinnych dóbr w Chełmcach. Po matce odziedziczył ich połowę, drugą prawdopodobnie dzierżawił od Skarbu Państwa. Z powodu długów majątek został w r. 1857 zajęty przez sąd do sprzedaży przymusowej, lecz mimo to T. rozbudowywał dwór w Chełmcach. W l. 1860–1 należał do Tow. Rolniczego, a w październiku 1861 wybrano go na zastępcę członka Rady Pow. Opoczyńskiego. W r. 1863 ofiarował 50 rb. na remont dzwonnicy kolegiaty w Wiślicy, która spłonęła w r. 1858 podczas pożaru miasta. W trakcie powstania styczniowego na skutek donosu o pobycie w Chełmcach oddziału Dionizego Czachowskiego, wojska rosyjskie spaliły dwór i zabudowania we wsi. T. przeniósł się wtedy do Oblęgorka, rezydencji myśliwskiej należącej do dóbr chełmieckich, gdzie założył i urządził park. Zmarł w tej miejscowości 30 V 1865.
T. był żonaty z pochodzącą z W. Ks. Pozn. Leontyną Zofią Stefanią Sieroszewską (1819–1885), córką kasztelanica krzywińskiego Jana Nepomucena Bonawentury, właściciela Kakawy (pow. kaliski), i Apolonii Swinarskiej. W małżeństwie tym miał pięcioro dzieci: zmarłe w niemowlęctwie bliźnięta: Wandę Rozalię Leontynę Antoninę i Zygmunta Henryka Nepomucena (1854–1855), oraz Władysława Kazimierza Antoniego Piotra (1855–1919), dzierżawcę Bryszek (pow. piotrkowski), żonatego z Marią Magdaleną z Rzewuskich (1860–1937), Jadwigę (1858–1936) i Kazimierza Szymona Piotra Klemensa (ur. 1859), dziedzica Chełmiec, żonatego z Zofią z Wyszomirskich.
W r. 1883 wdowa za 40500 rb. sprzedała Oblęgorek rejentowi z Kielc Mieczysławowi Halikowi. Majątek ten kupił następnie komitet jubileuszowy zawiązany z okazji 25-lecia twórczości Henryka Sienkiewicza i w r. 1900 podarował go pisarzowi.
Kosiński A. A., Przewodnik heraldyczny, W. 1880–1 II 585, III 520 (błędne imię żony i błędna data ur. córki); Mater. do biogr., geneal. i herald. pol., I 61, 142, II 100; Tyrowicz, Tow. Demokr. Pol., s. 690; – Borsa T., Domniemany zbór na tle przemian krajobrazu wsi Chełmce, w: Dwór polski w XIX wieku. Zjawisko historyczne i kulturowe, W. 1990 s. 84–5; Kaczkowski J., Konfiskaty na ziemiach polskich pod zaborem rosyjskim po powstaniach roku 1831 i 1863, W. 1918 s. 332; Kamieński K., Opis historyczny Konwiktu Warszawskiego księży pijarów, Wyd. R. Mączyński, „Analecta” T. 3: 1994 z. 2 (6) s. 89; Marchlewicz K., Wielka emigracja na wyspach brytyjskich (1831–1863), P. 2008 s. 219; Naimski Z. J., W Oblęgorku, „Kur. Warsz.” 1900 nr 191, 192; Piątkowski S., Dobra chełmieckie rodziny Tarłów w dobie Królestwa Polskiego…, w: Tarłowie. Rola i znaczenie w dziejach ogólnonarodowych i lokalnych XVI–XIX wieku, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2006 I 106–17; Wiśniewski J., Dekanat konecki, Radom 1913 s. 28–34; Żychowski M., Ludwik Mierosławski 1814–1878, W. 1963 s. 338; – [Gniewosz J. N.], Trzy boje. […] Bój pod Miłosławiem dnia 30. kwietnia 1848 roku, „Gaz. Narod.” 1878 nr 135, 136; tenże, Bitwa pod Sokołowem dnia 2. maja 1848 roku, tamże 1878 nr 155, 156; Golejewski H., Pamiętnik, Oprac. I. Homola i in., Kr. 1971 II; Kisiel H., Źródła do powstania listopadowego w Wojewódzkim Archiwum Państwowym w Radomiu, „Biul. Kwart. Radomskiego Tow. Nauk.” T. 17: 1980 z. 4 s. 23–4; Lista członków czynnych Tow. Rolniczego w Król. Pol. na r. 1860 [b.m.r.w.] s. 52; toż na r. 1861 [b.m.r.w.] s. 60; Łoś J., Na paryskim i poznańskim bruku, Oprac. K. Nizio, P. 1993 s. 105 (błędnie utożsamiony ze stryjecznym bratankiem Adamem Tarłą); Manifest TDP, [Poitiers] 1836 s. 29; Okólniki Polskiego Tow. Demokratycznego od 25 grudnia 1838 r. do 20 lutego 1840 r., Poitiers 1840 s. 28; Popis publiczny uczniów konwiktu warszawskiego XX. Pijarów na Żoliborzu, W. 1829; toż, W. 1831; Spraw. Komisji Funduszów Emigracji Polskiej, [Paryż] 1837 s. 10, 1842 s. 63; – „Demokrata Pol.” 1851 nr 18; „Dzien. Praw Król. Pol.” 1835 s. 220, 1853 s. 14–18; „Dzien. Urzęd. Gub. Radomskiej” 1857 dod. 1 do nr 46 s. 799–801, 1860 dod. 1 do nr 50 s. 900; „Dzien. Urzęd. Woj. Sandomierskiego” 1830 dod. 2 do nr 8 s. 129–31; „Gaz. Warsz.” 1822 nr 124, 1828 nr 208, 1830 nr 204, 1837 nr 106, 1861 nr 242–243, 1863 nr 51; Kalendarz Pielgrzymstwa Pol. na rok 1840, Paryż [b.r.w.] s. 17; „Kur. Warsz.” 1851 nr 61, 1852 nr 276, 1861 nr 241, 1865 nr 151, 1886 nr 33, 1919 nr 98, 1936 nr 178, 1937 nr 352; „Tyg. Pet.” 1835 nr 75, 1852 nr 80; – AGAD: Arch. Ostrowskich z Ujazdu, sygn. 442 s. 118–19, sygn. 447 s. 45, 66, sygn. 448 s. 27; AP m. stoł. W.: Księga urodzin, małżeństw i zgonów parafii Świętego Krzyża 1884, k. 20v nr 40; AP w Kielcach: Paraf. Chełmce 1812 s. 17–18 nr 54, 1821 s. 65 nr 41, 1854 s. 16 nr 27, 1855 s. 12 nr 23 s. 43, nr 22, s. 47 nr 38, 1859 s. 19 nr 37, 1865 s. 88 nr 20, 1885 s. 74 nr 45; B. Jag.: rkp. 5344 t. 4 k. 233; B. Ossol.: rkp. 14220/III k. 4; BUW: Bielecki R., Słown. biogr. oficerów powstania listopadowego, koperta 63 k. 21; – Internet: Teki Dworzaczka.
Andrzej Sikorski