Świętosław z Szańca h. Gryf (zm. 1388), doktor prawa kanonicznego, kustosz i oficjał krakowski, kolektor Kamery Apostolskiej.
Prawdopodobnie pochodził z rodu Gryfitów, bowiem tarczę z h. Gryf umieścił na swej pieczęci kustosza krakowskiego. Był synem Grzegorza z Szańca (woj. sandomierskie).
Ś. zdobył wykształcenie uniwersyteckie w zakresie sztuk wyzwolonych oraz prawa kanonicznego. Najpewniej studiował na uniw. w Pradze; w Liber decanorum praskiego fakultetu sztuk zanotowano, że 3 VIII 1367 stopień bakałarza artium uzyskał «Swentoslaus de Swydomiria», którego badacze utożsamiają ze Ś-em. Jego praskim mistrzem był Henryk z Embeck. Wg niektórych badaczy Ś. rozpoczął karierę od pracy w kancelarii króla Kazimierza Wielkiego. Był identyfikowany ze Świętosławem, pisarzem podkanclerzego królewskiego Jana z Czarnkowa, spisującym dokumenty monarsze, wystawiane w l. 1368—70 w Krakowie i Poznaniu; identyfikacja ta nie jest jednak pewna. Ś. kontynuował naukę, zapewne w Pradze, i już w sierpniu 1374 posiadał stopnie magistra sztuk i bakałarza dekretów; od września 1379 legitymował się stopniem doktora dekretów. Występował jako rektor dobrze uposażonego kościoła paraf. w Igołomii (z rocznym dochodem 65 fl.), a 15 VIII 1374 otrzymał od papieża Grzegorza XI prowizję na wakującą po śmierci Zawiszy z Lścina bogatą, otaksowaną na 50 fl., altarię św. Mateusza w katedrze krakowskiej. Nie wszedł jednak w posiadanie tego beneficjum; z noty sporządzonej ok. r. 1375 przez kolektora papieskiego w Polsce Piotra, syna Stefana, wynika, że objął je wikariusz Wojciech.
W l. 1375—6 przebywał Ś. w Awinionie jako pełnomocnik arcybp. gnieźnieńskiego Janusza Suchywilka, uiszczając w jego imieniu w Kamerze Apostolskiej należności z tytułu serwicjów. Wystarał się wówczas o ekspektatywę na kanonię w kapit. katedralnej krakowskiej i rezerwację prałatury w tej kapitule. Z dokumentu papieskiego wystawionego w tej sprawie 5 IX 1376 wynika, że był wtedy kustoszem w kapit. kolegiackiej w Kurzelowie, mającym tylko święcenia subdiakonatu, nie posiadał już natomiast probostwa w Igołomii. Nadal podtrzymywał swoje prawa do altarii św. Mateusza w katedrze na Wawelu. Po powrocie do kraju objął kanonię krakowską; pierwszy raz z godnością kanonika został wymieniony 30 IX 1379. Bp krakowski Florian Mokrski mianował go przed 30 IX 1379 oficjałem krakowskim, powierzając mu zapewne także urząd wikariusza generalnego «in spiritualibus», co poświadcza niedatowany dokument z formularza bp. krakowskiego Piotra Wysza. Ś. pełnił urząd oficjała przez trzy lata; po 9 V 1382 a przed 3 II 1383 przeszedł on w ręce Nawoja z Tęczyna. W pełnieniu funkcji sądowych czasowo zastępował Ś-a kanonik krakowski Mikołaj z Gorzkowa, który w jego imieniu 8 I 1382 w Krakowie rozstrzygnął spór o meszne między rektorem kościoła paraf. w Chełmie Stanisławem a mieszkańcami wsi Targowisko.
Przed 23 V 1380 uzyskał Ś. kustodię w kapit. katedralnej krakowskiej i na tej prałaturze pozostał do końca życia. Wielokrotnie występował jako świadek w dokumentach biskupów krakowskich: Floriana Mokrskiego, Zawiszy z Kurozwęk (Kurozwęckiego) i Jana Radlicy (z Radliczyc). Wiosną 1380 przebywał w Rzymie, a następnie z polecenia papieża Urbana VI, wraz z prepozytem wiślickim Dziersławem z Przezwód, zawiózł na Węgry do arcybp. ostrzyhomskiego, kard. Demetriusza, bullę prowizyjną z nominacją Zawiszy z Kurozwęk na biskupstwo krakowskie; kardynał miał zatroszczyć się o dobra ruchome pozostawione przez zmarłego bp. krakowskiego Floriana Mokrskiego, które wg prawa należały do Stolicy Apostolskiej i zawrzeć w tej sprawie stosowną ugodę z biskupem-elektem krakowskim. O bliskich kontaktach Ś-a i Piotra, syna Franciszka «de Suessa», kantora kapit. katedralnej w Pięciukościołach (Pécs) z Kurią Rzymską świadczy ich mianowanie 15 III 1382 przez papieża Urbana VI kolektorami Kamery Apostolskiej w Król. Pol. oraz diec. wrocławskiej i lubuskiej. Kolektorzy otrzymali od papieża uprawnienia do pobierania wszystkich należnych Stolicy Apostolskiej świadczeń w gnieźnieńskiej prowincji kościelnej, przede wszystkim annat i świętopietrza. W trzy miesiące później Urban VI rozszerzył ich kompetencje i upoważnił do zbierania od duchowieństwa nowo nałożonego świadczenia w wysokości jednej dwudziestej rocznych dochodów z beneficjów. Zebrane z tego tytułu sumy miały być przeznaczone na walkę z wrogami Kościoła rzymskiego, przede wszystkim z papieżem awiniońskim Klemensem VII. Ponadto obaj zostali uprawnieni do przejmowania beneficjów od duchownych posiadających je z nadania Klemensa VII, a także do przejmowania na rzecz Kamery Apostolskiej dóbr ruchomych po zmarłych duchownych, którzy dzierżyli beneficja na mocy prowizji papieskiej. Mieli również za zadanie ścigać tych mendykantów, którzy bez pozwolenia Stolicy Apostolskiej głosili kazania przeciw heretykom i schizmatykom oraz udzielali odpustów.
Ś. pełnił urząd kolektora przez dwa lata; jego następcą został bp poznański Dobrogost z Nowego Dworu. W r. 1385 został powołany przez bp. Dobrogosta na subkolektora Kamery Apostolskiej w diec. krakowskiej. Jako subkolektor przekazał latem r.n. przebywającemu wówczas z misją w Krakowie wysłannikowi papieskiemu Maffiolusowi Lampugnani, arcybp. Raguzy (Dubrownika), nieokreśloną bliżej sumę pieniędzy. Na stanowisku subkolektora pozostał zapewne do śmierci. W r. 1387 przebywał u boku króla Władysława Jagiełły na Litwie, zastępując kanclerza królewskiego Zaklikę z Międzygórza; w takiej roli poświadczył go dokument fundacyjny kościoła w Obolcach, wystawiony przez władcę w Wilnie 1 VI t.r. Jako świadek Ś. wystąpił w dokumencie króla wydanym dla księcia lit. Skirgiełły 28 IV t.r. na «łowach skirstymońskich» (skonstorskich) z potwierdzeniem nadania Trok i Połocka jako lenn dziedzicznych oraz rozległych dóbr na Rusi litewskiej, m.in. Mińska. Niebawem Ś. wrócił do Krakowa i 6 VIII t.r. na polecenie papieża Urbana VI z 2 XII 1385 wprowadził Andrzeja, plebana w Żarnowcu, w posiadanie kanonii w kapit. katedralnej krakowskiej, przywieszając również swoją pieczęć do instrumentu notarialnego wystawionego w tej sprawie przez Stanisława, syna Krystyna z Iłży, notariusza publicznego «imperiali auctoritate». Ś. zmarł 25 I 1388. Nota o jego śmierci wpisana do Kalendarza katedry krakowskiej podkreśla, że był benefaktorem wikariuszy katedralnych.
Zachowała się ostroowalna pieczęć Ś-a jako kustosza krakowskiego z dwupoziomowym przedstawieniem. W górnej części znajduje się półpostać Madonny z Dzieciątkiem na lewym ręku, a poniżej postaci św. Wacława (po prawej) i św. Stanisława (po lewej) oraz dwie tarcze gotyckie z herbami: na lewej Orla, na prawej Gryf. Napis w otoku brzmi: SWENTOSLAUS* DECRE(TORUM)* DOC(TOR)* CUS(TOS)* CRACOVIENSIS.
Korytkowski, Arcybiskupi gnieźn., I 749—50 przypis 5; Łętowski, Katalog biskupów krak., IV 98; — Drabina J., Kontakty papiestwa z Polską 1378—1417 w latach wielkiej schizmy zachodniej, Kr. 1993 s. 14, 16, 66, 105; tenże, Papiestwo — Polska w latach 1384—1434, Kr. 2003 s. 149, 156; Knapek E., Akta oficjalatu i wikariatu generalnego krakowskiego do połowy XVI wieku, Kr. 2010; taż, Średniowieczne i wczesnonowożytne pieczęcie oficjałów i wikariuszy generalnych krakowskich, w: Dawne pieczęcie. Typologia — metody badań — interpretacje, Red. Z. Piech, W. 2015 s. 294; Kowalski M. D., Prałaci i kanonicy krakowskiej kapituły katedralnej od pontyfikatu biskupa Nankera do śmierci biskupa Zawiszy z Kurozwęk (1320—1382), Kr. 1996 s. 268—9; Krzyżaniakowa J., Kancelaria królewska Władysława Jagiełły. Studium z dziejów kultury politycznej w XV wieku, cz. 2: Urzędnicy, P. 1979 s. 29—30; Maleczyński K., Zarys dyplomatyki polskiej wieków średnich, cz. 1, Wr. 1951 s. 302; Ożóg K., Intelektualiści w służbie Królestwa Polskiego w latach 1306—1382, Kr. 1995 s. 142—3; tenże, Kultura umysłowa Krakowa w XIV wieku. Środowisko duchowieństwa świeckiego, Kr. 1987 s. 149—50; tenże, Praskie studia prałatów i kanoników metropolii gnieźnieńskiej w drugiej połowie XIV i na początku XV wieku, w: Duchowieństwo kapitulne w Polsce średniowiecznej i nowożytnej. Pochodzenie i funkcjonowanie elity kościelnej, Red. A. Radzimiński, Tor. 2000 s. 148, 150; Sułkowska-Kurasiowa I., Dokumenty królewskie i ich funkcja w państwie polskim za Andegawenów i pierwszych Jagiellonów 1370—1444, W. 1977 s. 258; Szczur S., Skarbowość papieska w Polsce w latach 1378—1431, Kr. 2008; Tříška J., Repertorium biographicum Universitatis Pragensis praehussiticae 1348—1409, Praha 1981 s. 495; — Bull. Pol., II—III; Cod. epist. saec. XV, I/1; Cod. epist. Vitoldi, nr 32; Elementa ad fontium editiones, I nr 6, 9; Formulae ad ius canonicum spectantes, ex actis Petri Wysz, episcopi Cracoviensis (1392—1412), maxima parte depromptae, Ed. B. Ulanowski, „Arch. Kom. Hist.” T. 5: 1889 nr 32 s. 291—2; Kod. katedry i diec. wil.; Kod. katedry krak., II; Kod. mogilski; Kod. Mpol., III; Kod. Wpol., II, VI, XI; Liber decanorum facultatis philosophicae Universitatis Pragensis ab anno Christi 1367 usque ad annum 1585, pars 1 (1367—1419), w: Monumenta Historica Universitatis Carolo-Ferdinandeae Pragensis, I/1, Pragae 1830 s. 134; Mon. Hung., II nr 318; Mon. Pol. Hist. (S. N.), V (Najdawniejsze roczniki krakowskie I kalendarz) 118; Mon. Pol. Vat., IX nr 79 s. 64; Repertorium Germanicum, II/1, Ed. G. Tellenbach, Berlin 1961 szp. 27, 29; Vet. Mon. Pol.., I nr 957, 997, 1019—1022, 1024; Zbiór dok. katedry i diec. krak., I nr 77, 80, 90, 96.
Krzysztof Ożóg