Taczak Teodor (1878–1941), ksiądz rzymskokatolicki, profesor seminarium duchownego w Gnieźnie, działacz polonijny w Niemczech i Francji.

Ur. 16 X w Mieszkowie (pow. jarociński), był synem Andrzeja (1840–1900), właściciela zajazdu w Mieszkowie, i Balbiny z Warasieckich (1843–1900). Miał siostrę i pięciu braci, m.in. Stanisława (zob., tu informacje o rodzeństwie).

Od r. 1889 uczęszczał T. do gimnazjum w Ostrowie, gdzie był prezesem tajnego koła Tow. Tomasza Zana. Dn. 25 II 1897 zdał maturę i wstąpił do seminarium duchownego w Poznaniu. W l. 1897–1900 studiował teologię w seminariach w Poznaniu i Gnieźnie. Święcenia kapłańskie przyjął 19 III 1901 w katedrze gnieźnieńskiej z rąk bp. pomocniczego archidiec. gnieźnieńskiej Antoniego Andrzejewicza. Dzięki stypendium rejencji poznańskiej (300 marek rocznie) podjął dalsze studia teologiczne w Königliche Preussiche Theologische und Philosophische Akademie w Münster. Podczas wakacji angażował się w działalność duszpasterską w Saksonii oraz w ośrodkach przemysłowych Westfalii, m.in. w Bochum i Paderborn. W r. 1903 uzyskał doktorat na podstawie rozprawy Dämonische Besessenheit. Ein Kapitel aus der katholischen Lehre von der Herrschaft des Fürsten der Sünde und des Todes (P. 1906), napisanej pod kierunkiem ks. P. J. Schrödera. Wrócił do Wielkopolski i był wikariuszem w Ostrowie, od 1 XI 1903 w Sławoszewie (pow. mogilnicki), a od 1 I r.n. w parafii p. wezw. św. Wojciecha w Poznaniu, gdzie pełnił też funkcje prezesa Tow. Wstrzemięźliwości «Jutrzenka» i wicepatrona Katolickiego Tow. Robotników Polskich. Od r. 1904 należał do Poznańskiego Tow. Przyjaciół Nauk, a w l. 1907–10 do Związku Polsko-Katolickich Towarzystw Dobroczynności.

Dn. 1 IV 1908 został T. profesorem prawa kanonicznego, teologii moralnej i nauk społecznych w seminarium duchownym w Gnieźnie. Dodatkowo zlecono mu obowiązki bibliotekarza biblioteki seminaryjnej i kapitulnej, moderatora Sodalicji Mariańskiej, egzaminatora prosynodalnego oraz cenzora ksiąg religijnych. Włączył się też w działalność gnieźnieńskiego oddz. Tow. Czytelni Ludowych, a podczas kampanii wyborczej do sejmu pruskiego w r. 1908 agitował za polskim kandydatem. W r. 1909 powołano go na urzędy prokuratora fiskalnego i obrońcy węzła małżeńskiego oraz został kanonikiem w Kapit. Kolegiackiej św. Jerzego. Opublikował pracę Hypnotyzm i spirytyzm (P. 1909), a w gnieźnieńskiej oficynie wydawniczej Jana Bernarda Langego ogłosił na prawach rękopisu rozprawy z prawa kanonicznego: Ius matrimoniale ecclesiasticum alumnorum seminarii archiepiscopalis Gnesnensis usui accomodavit (1911), Tractatus de Sacramento Poenitentiae seminarii archiepiscopalis Gnesnensis (b.r.w.) oraz Tractatus de censuris (b.r.w.). W l. 1911–13 redagował wydawane w Poznaniu „Wiadomości Apologetyczne” (do r. 1912 z ks. Stanisławem Krzeszkiewiczem). Rozważania z antropologii (Czy człowiek pochodzi od małpy?) i apologetyki (Czy człowiek ma duszę nieśmiertelną?) zamieścił w pracy zbiorowej opracowanej przez ks. Tadeusza Trzcińskiego pt. „Zbiór wykładów apologetycznych” (P. 1912). W r. 1913 lub na początku r. 1914 opublikował podręcznik Kościelne prawo majątkowe dla użytku alumnów seminarium duchownego w Gnieźnie jako manuskrypt drukowane (Gniezno). Po śmierci arcybp. Edwarda Likowskiego pełnił od 1 III 1915 funkcję wikariusza generalnego «in spiritualibus» archidiec. gnieźnieńskiej do momentu objęcia jej w sierpniu t.r. przez arcybp. Edmunda Dalbora. T.r. został ustanowiony sędzią konsystorskim, a w r. 1916 prezesem (oficjałem) sądu biskupiego w Gnieźnie. Od r. 1916 był wiceprezesem Wydz. Teologicznego Poznańskiego Tow. Przyjaciół Nauk i na jednym z zebrań t.r. wygłosił referat Charakterystyka nowoczesnego ruchu kobiecego. Ok. r. 1917 został członkiem Ligi Narodowej; od t.r. należał też do Związku Towarzystw Dobroczynności «Caritas» w Poznaniu. Jako członek nadzwycz. zasiadał w Kasie Bratniej Pomocy w Berlinie i Charlottenburgu, wspierającej niezamożnych polskich studentów kształcących się na uniwersytetach niemieckich. Dn. 15 X 1917 w archikatedrze gnieźnieńskiej i 11 XI t.r. w Rogoźnie wygłosił Kazanie w setną rocznicę zgonu Tadeusza Kościuszki (Gniezno 1917). Opublikował kolejną pracę z zakresu apologetyki Buddyzm a chrześcijaństwo (P. 1918). Po wybuchu powstania wielkopolskiego, 27 XII 1918, przyczynił się do objęcia naczelnego dowództwa nad oddziałami powstańczymi przez brata, Stanisława. W r. 1920 został tajnym szambelanem papieskim.

Dn. 11 XI 1921 podjął T. pracę duszpasterską wśród Polaków przebywających w Alzacji i Lotaryngii. Zorganizował szkoły katolickie w Metzu, Merlebach i Algrange, potem opiekował się siedemnastoma placówkami polonijnymi. Po odmowie przez arcybp. Dalbora udzielenia zgody na podjęcie pracy dydaktycznej z zakresu prawa kanonicznego na uniw. w Strasburgu wrócił w sierpniu 1925 do Polski i 18 XI t.r. objął parafię p. wezw. NMP Wniebowziętej w Śremie. Był tam opiekunem Katolickiego Stow. Młodzieży Żeńskiej «Młode Polki» oraz prezesem powiatowego Związku Obrony Kresów Zachodnich; w sali śremskiego Bazaru wygłosił 26 I 1926 przemówienie otwierające Tydzień Obrony Kresów Zachodnich. Od r. 1928 redagował paraf. tygodnik „Gość Niedzielny”. Dn. 15 IX 1930 został przeniesiony do Poznania i mianowany proboszczem parafii p. wezw. św. Marcina. Doprowadził do renowacji kościoła paraf., m.in. zakupił nowe organy, konfesjonały i stalle przy głównym ołtarzu oraz ufundował dwa nowe ołtarze boczne i tablicę pamiątkową ks. Piotra Wawrzyniaka. W r. 1932 wybudował w Poznaniu czteropiętrowy Dom Katolicki. Był redaktorem, od r. 1931 wydawcą, „Tygodnika Kościelnego Parafii św. Marcina”. T.r. zorganizował przy parafii Akcję Katolicką oraz patronował katolickim stowarzyszeniom młodzieży męskiej i żeńskiej, a w r. 1933 urządził bibliotekę i czytelnię; założył też dziesięcioosobowy zespół mandolinistek przy działającym tam Katolickim Stow. Młodzieży Żeńskiej «Młode Polki». W l. 1931–4 zasiadał we władzach Tow. Kolonii Wakacyjnych «Stella». W l. 1932–3 pełnił funkcję prezesa Rady Związkowej Związku Młodzieży Polskiej Męskiej w Poznaniu, a w l. 1933–4 członka zarządu oddz. wielkopolskiego ZHP. Był wizytatorem nauczania religii, delegatem do Rady Wyższej św. Wincentego à Paulo, członkiem Najwyższej Rady Krajowej Papieskiego Dzieła Rozkrzewiania Wiary, konsultorem w Kurii Arcybiskupiej w Poznaniu, deputatem ds. dyscypliny w seminarium duchownym w Gnieźnie, a od jesieni 1934 głównym duszpasterzem akademickim w archidiec. poznańskiej. Po wybuchu drugiej wojny światowej został 11 IX 1939 aresztowany przez Niemców, a po zwolnieniu 30 X t.r. wysiedlony do Generalnego Gubernatorstwa. Zmarł 22 VI 1941 w Warszawie, został pochowany w grobach Księży Warszawskich na cmentarzu Powązkowskim.

T-owi poświęcono tablicę pamiątkową, wmurowaną w zewnętrzną ścianę kościoła p. wezw. Matki Bożej Wniebowziętej w Śremie (z błędną datą śmierci 21 VI 1941).

Fot. w: Generał Stanisław Taczak – pierwszy głównodowodzący Powstania Wielkopolskiego. Muzeum Powstania Wielkopolskiego 1918–1919, P. 2004 (katalog wystawy); – Enc. katol., XIX; Jacewicz–Woś, Martyrologium duchowieństwa, IV; Księża społecznicy w Wielkopolsce 1894–1919. Słownik biograficzny, Gniezno 2009 IV; Paluszkiewicz M., Szews J., Słownik biograficzny członków tajnych towarzystw gimnazjalnych w Wielkim Księstwie Poznańskim 1850–1918, P. 2000; Panek B., Księża polscy w duszpasterstwie dekanatu wschodniego 1922–1929, Paris 1994; Podr. enc. kośc., XXXIX, XL; Polscy kanoniści (Wiek XIX–XX), W. 1981 II; Słown. pol. teologów katol., VII (bibliogr. prac); Słownik biograficzny katolicyzmu społecznego w Polsce, L. 1995 III (fot.); Słownik biograficzny Wielkopolski południowo-wschodniej, Ziemi Kaliskiej, Kalisz 1998 I; Szymański J., Duszpasterze Polonii i Polaków za granicą. Słownik biograficzny, L. 2011 II; Wielkopolanie XX wieku, P. 2001; Wpol. słown. biogr.; Zieliński Z., Bibliografia katolickich czasopism religijnych w Polsce 1918–1944, L. 1981; Żynda B., Bibliografia wydawnictw Księgarni św. Wojciecha 1895–1969. W 75-lecie działalności wydawniczej, P.–W.–L. 1970; – Chamot M., Pierwszy naczelny dowódca powstania wielkopolskiego, „Wojsk. Przegl. Hist.” R. 33: 1988 nr 4 s. 42, 48; Dzwonkowski R., Polska opieka religijna we Francji 1909–1939, P.–W. 1988; Gajewski S., Chrześcijańskie organizacje akademickie w Polsce (1889–1939), Rzeszów 1993; Karwowski, Hist. W. Ks. Pozn., III; Kasprzycki M., Duchowieństwo Archidiecezji Poznańskiej w latach okupacji hitlerowskiej 1939–1945, (mszp. z r. 1983 w Arch. Archidiec. w P.); Kącki F., Udział duchowieństwa katolickiego w powstaniu wielkopolskim 1918–1919, „Novum” 1971 nr 12; Kokociński M. J., Zarys 40-letniej działalności „Stelli”, Towarzystwa Kolonii Wakacyjnych i Stacji Sanitarnych w Poznaniu 1896–1936, P. 1936; Kozicki S., Historia Ligi Narodowej (okres 1887–1907), Londyn 1964; Machay F., Nasze dziedzictwo we Francji pod względem religijnym i kulturalnym, „Przegl. Powsz.” R. 40: 1923 s. 105–20; Nowacki, Dzieje archidiec. pozn., II; Panek B., Duchowieństwo polskie we Francji od 1922 r., Paris 1996 s. 91; Pest C., Kardynał Edmund Dalbor (1869–1926). Pierwszy Prymas Polski Odrodzonej, P. 2004; Pietrzak J., Dzieje Domów Katolickich w Wielkopolsce, „Przew. Katol.” 1972 nr 26 s. 238; Veritate et scientia; Wielkopolska szkoła edukacji narodowej. Studia i wspomnienia z dziejów Gimnazjum Męskiego (obecnie I Liceum Ogólnokształcącego) w Ostrowie Wielkopolskim w 125-lecie jego założenia 1845–1970, Wr. 1970; Wilczyński L., Działalność Akcji Katolickiej w parafiach Archidiecezji Gnieźnieńskiej i Poznańskiej w latach 1931–1939, P. 2003 IV; tenże, Katolickie organizacje młodzieży męskiej w Wielkopolsce 1860–1939, Tor. 2000; tenże, Młode Polki. Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Żeńskiej w Wielkopolsce 1918–1939, Tor. 2005; – Elenchus omnium ecclesiarum et universi cleri Archidioecesis Gnesnensis, 1909–15; Elenchus omnium ecclesiarum et universi cleri Archidioecesis Gnesnensis et Posnaniensis, 1925–8; Elenchus omnium ecclesiarum et universi cleri Archidioecesis Posnaniensis, 1902–7; Gorzkowski K., Kroniki Andrzeja. Zapiski z podziemia 1939–1941, W. 1989; Hulewicz B., Wielkie wczoraj w małym kręgu, W. 1968 s. 155; Rocznik archidiecezji gnieźnieńskiej i poznańskiej, 1929–38, 1947; Sprawozdanie Oddziału Wielkopolskiego Związku Harcerstwa Polskiego za rok 1933, P. (b.r.w.) s. 3–4; – „Dzien. Pozn.” 1907 nr 265, 274, 280, 292, 1908 nr 105, 268, 1916 nr 64, 82, 281, 1917 nr 266; „Kośc. Dzien. Urzęd.” 1903 nr 10, 1904 nr 1; „Kur. Pozn.” 1901 nr 134, 1902 nr 457, 1903 nr 187, 1904 nr 33, 1906 nr 10, 1925 nr 193, 1926 nr 58, 1932 nr 520 (fot.); „Mies. Kośc. Archidiec. Gnieźnieńskiej i Pozn.” 1930 nr 10; „Młoda Polka” 1931 nr 5 s. 95; „Prawo Kanoniczne” 1973 z. 1/2 s. 285–8; „Przew. Katol.” 1908 nr 11, 1912 nr 14, 1914 nr 47 (fot.), 1920 nr 7–8; „Przew. Miłosierdzia” 1918 nr 9–12; „Robotnik” (P.) 1906 nr 9; „Wydawnictwo Zw. Pol.-Katol. Towarzystw Dobroczynnych” 1907 nr 3–4; „Życie i Myśl” 1988 nr 11 s. 92; – Arch. Archidiec. w Gnieźnie: sygn. A.Sem 2, AKM III 584, APP III 14, APP III 15, APP III 16; Arch. Archidiec. w P.: sygn. KA 9341, PM 174/6.

Łukasz Krucki