Biogram Postaci z tego okresu
 Adolf Sternschuss     

Adolf Sternschuss  

 
 
1873-06-19 - 1915-10-25
Biogram został opublikowany w latach 2004-2005 w XLIII tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Sternschuss (Szternszus) Adolf (1873–1915), prawnik, kolekcjoner, legionista.

Ur. 19 VI w Dytkowcach (Ditkowicach, pow. tarnopolski) w rodzinie żydowskiej, był synem Adolfa (1835–1913), doktora medycyny, członka korespondenta Tow. Lekarskiego w Berlinie. Matką S-a była Róża z Goldhaberów. Bracia S-a używali nazwiska Szternszus-Staniewski: Jan Salomon (ur. 1870) był doktorem medycyny, a Michał (ur. 1871) doktorem prawa, w r. 1933 pułkownikiem w stanie spoczynku. Siostra Elżbieta (ur. 1880) była w r. 1917 sekretarzem Tow. Przyjaciół Muz. Narodowego w Krakowie.

S. ukończył szkołę powszechną, a następnie uczył się w l. 1882–9 w gimnazjum w Tarnopolu. Po przeniesieniu się rodziny do Krakowa uczęszczał tamże do Gimnazjum św. Jacka. Powołany do armii austro-węgierskiej, 14 X 1890 wstąpił w Krakowie do 13. pp (służył w 8. komp.). Po zdaniu egzaminu otrzymał promocję na pierwszy stopień oficerski; w l. 1892–4 był odnotowany jako porucznik. Równocześnie w l. 1891–5 studiował prawo na UJ (był uczniem m.in. Lotara Darguna i Bolesława Ulanowskiego); dodatkowo uczęszczał na wykłady z historii sztuki (m.in. Mariana Sokołowskiego), paleografii i sfragistyki. Dn. 16 IV 1896 został doktorem prawa, promował go Edmund Krzymuski. Dn. 15 VII t.r. podjął pracę w ekspozyturze krakowskiej Galicyjskiej Prokuratorii Skarbu z siedzibą we Lwowie; 13 XII 1899 został adiunktem, a 26 V 1907 sekretarzem Prokuratorii.

S. działał w wielu zrzeszeniach naukowych i kulturalnych. Od r. 1890 był członkiem TPSP. Należał do założonego w r. 1887 przy UJ «Kółka estetów»; wchodził w skład jego zarządu i był jego sekretarzem, a od 12 XI 1892 – wiceprezesem. W l. dziewięćdziesiątych uczestniczył w pracach Tow. Biblioteki Słuchaczów Prawa UJ. Dn. 18 XI 1896 został zaproszony na poufne zebranie w sprawie założenia Tow. Przyjaciół Krakowa; powstało 4 XII t.r. jako Tow. Miłośników Historii i Zabytków m. Krakowa. Był aktywnym członkiem tego Towarzystwa, kilkakrotnie wybieranym do wydziału (zarządu), w którym zasiadał do r. 1905. Działalność ta zaowocowała artykułem Godła domów krakowskich („Roczn. Krak.” T. 2: 1899). Jako członek Towarzystwa należał do komitetu wystawy Michała Stachowicza w Sukiennicach, urządzonej w marcu 1901 (wystawił m.in. kilka rysunków artysty ze swojej kolekcji). Był inicjatorem, a od r. 1901 członkiem Komisji Wycieczkowej, organizującej wycieczki dla młodzieży szkolnej i gości zagranicznych z oprowadzaniem po zabytkach Krakowa.

Od r. 1897 działał S. w Tow. im. Jana Matejki w Krakowie. Napisał pierwszy przewodnik Dom Jana Matejki (Kr. 1898). Dn. 16 V 1901 został członkiem zwycz. wydziału (zarządu) Towarzystwa; uczestniczył odtąd w jego posiedzeniach, zajmując się sprawami prawnymi i artystycznymi, m.in. funduszami zbieranymi na pomnik Matejki w Krakowie. W l. 1902–8 prowadził sprawy Domu Matejki (darowanego przez Towarzystwo 19 I 1908 Gminie m. Krakowa dla Muz. Narod.). W r. 1900 uczestniczył w Krakowie w III Zjeździe Historyków Polskich; postulował na tym forum udostępnianie do celów naukowych najnowszych źródeł historycznych, polemizował z poglądami Szymona Askenazego, uważając że popularyzacja winna być poprzedzona badaniami monograficznymi, proponował zgromadzenie źródeł żydowskich w projektowanym w Krakowie Muz. im. Kazimierza Wielkiego, omówił problemy finansowania prac konserwatorskich i funduszy komisji archeologicznej oraz podważył zasadność kosztownych wydawnictw. T.r. działał w Tow. leczniczych kolonii wakacyjnych dla młodzieży żydowskiej, został też członkiem Tow. Numizmatycznego w Krakowie (w l. 1903–5 i 1908–9 był członkiem zarządu). Znalazł się również w zawiązanym 8 VI 1901 w Krakowie Tow. Polskiej Sztuki Stosowanej (wybierany do wydziału w l. 1905–9), zajmował się m.in. kwestią reorganizacji Muz. Techniczno-Przemysłowego w Krakowie. Na kursach Zarządu Szkoły Sztuk Pięknych i Przemysłu Artystycznego dla Kobiet wykładał w r. 1901 historię sztuki.

S. uczestniczył także w pracach Tow. Upiększania m. Krakowa (w l. 1901–2 był członkiem wydziału). Wstąpił 23 II 1902 do Tow. Opieki nad Polskimi Zabytkami Sztuki i Kultury w Krakowie i złożył wniosek (przyjęty), aby zwiększyć uprawnienia konserwatorów urzędowych. Dn. 28 II 1903 został członkiem zarządu Towarzystwa; z jego inicjatywy powołano komisję do zrewidowania ustaw konserwatorskich, której został sekretarzem; zasiadał też w komisji dla ratowania zabytków Krakowa. Ponownie wybrany do zarządu i obu komisji 14 III 1904, pozostał ich członkiem do 10 III 1906. Był współredaktorem (z Julianem Pagaczewskim i Józefem Flachem) memoriału do Rady m. Krakowa w sprawie ochrony zabudowań przy kościele św. Idziego. Na jego wniosek powołano 14 III 1908 komisje: propagandy (ochrony zabytków) w kraju i dla przeprowadzenia ustaw konserwatorskich oraz ograniczenia kosztów wydawnictwa i administracji (wszedł do drugiej z nich, a 20 III 1909 został do niej wybrany ponownie). Od r. 1904 współpracował z Zenonem Przesmyckim przy edycji dzieł Cypriana Norwida (drukowane od r. 1911), zajmując się zarówno jej stroną typograficzną, jak i kwestiami prawnymi i gromadzeniem materiałów (niektóre utwory poety znane są jedynie z kopii S-a; dzięki jego zabiegom korespondencję z Norwidem przekazał wydawcom Marian Sokołowski). Bez powodzenia kandydował w r. 1905 do Rady m. Krakowa, a w r. 1907 (obok m.in. ojca) – w wyborach do Rady Państwa.

S. kolekcjonował ekslibrisy, grafikę użytkową, judaika (głównie wyroby rzemiosła artystycznego), porcelanę z manufaktur polskich i obcych, sztukę ludową, szczególnie z Podhala i Huculszczyzny. Gromadził też dzieła sztuki dawnej i współczesnej, przede wszystkim polskiej, m.in. rzeźby Alfreda Dauna, Jana Szczepkowskiego i Bolesława Biegasa oraz obrazy Aleksandra Gierymskiego, Leopolda i Maurycego Gottliebów, Aleksandra Kotsisa, Jacka Malczewskiego, Fryderyka Pautscha, Witolda Pruszkowskiego, Kazimierza Sichulskiego, Józefa Szermentowskiego, Włodzimierza Tetmajera, Witolda Wojtkiewicza i Stanisława Wyspiańskiego. Posiadał bogaty zbiór rysunków, grafik, map, klepsydr pogrzebowych, druków ulotnych i rękopisów (m.in. Marii Konopnickiej i Teofila Lenartowicza), pamiątek z powstań listopadowego i styczniowego, numizmatów oraz znaczków pocztowych. Niektóre eksponaty ofiarował Muz. Narodowemu w Krakowie, m.in. w r. 1902 osiemnaście rysunków Stachowicza, 17 XI t.r. akwarelę Wacława Szymanowskiego, a w r. 1909 portret nieznanego mężczyzny pędzla Józefa Brodowskiego oraz szkic Matejki „Studium prawej ręki”. Dn. 11 IX 1909 awansował na radcę finansowego Galicyjskiej Prokuratorii Skarbu i w związku z tym przeprowadził się do Lwowa. Należał w l. 1909–12 do tamtejszego TPSP i wszedł (8 II 1911) do komitetu wystawy podhalańskiej. Latem 1911 został członkiem korespondentem Austriackiego Muz. Etnograficznego w Wiedniu. Na zorganizowanej we Lwowie w r. 1912 wystawie miniatur portretowych eksponował dziesięć obiektów ze swych zbiorów. Zachowana część spuścizny rękopiśmiennej S-a (odczyty, wykłady, zamierzone publikacje, np. Spory językowe w monarchii austro-węgierskiej) świadczy o jego różnorodnych zainteresowaniach. We Lwowie związał się z Polskim Tow. Gimnastycznym «Sokół» jako członek polowych (stałych) drużyn. Zgłoszony na kurs oficerski «Sokoła», został wpisany do 3. Drużyny liniowej jako oficer rezerwy i komendant plutonu. Należał do grupy działaczy zabiegających o przekształcenie «Sokoła» w jednostkę zmilitaryzowaną; w tej sprawie nawiązywał kontakty z oficerami działającymi w Tow. «Strzelec» (Kraków) i Polskich Drużynach Strzeleckich (Lwów).

Po wybuchu pierwszej wojny światowej, latem 1914, S. jako oficer rezerwy został zmobilizowany do armii austro-węgierskiej; był komendantem kompanii Obrony Krajowej (Landsturm). Jeszcze t.r. uzyskał zgodę na przeniesienie do I Brygady Legionów Polskich. Służba etapowa S-a obejmowała kolejno Kraków, Jabłonków (jako komendant Oddziału Garnizonu w stopniu porucznika), Sławków i Piotrków. Przydzielony do biura werbunkowego Naczelnego Komitetu Narodowego, został kierownikiem kancelarii jego Dep. Wojskowego; należał do najbliższych współpracowników ppłk. Władysława Sikorskiego, który cenił go za «znaczne doświadczenie życiowe, rozległą i nowoczesną rutynę administracyjną, a przy tym nieugięty i nieskazitelny charakter, połączony z wielką odwagą cywilną». W r. 1915 zrezygnował S. z prestiżowego stanowiska i szarży oficerskiej. Dn. 1 VII t.r. ponownie otrzymał przydział do I Brygady i walczył na froncie jako szeregowiec 1. pp. Po bitwie pod Jastkowem koło Lublina (30 VII – 2 VIII), leczył się krótko w szpitalu. Podobno walczył też w 4. pp («czwartakach»). Został awansowany na kaprala, a potem, wg brata Michała, na starszego sierżanta, lecz nie zdążył odebrać nominacji. Zginął 25 X 1915 w bitwie pod Kuklami nad Styrem (niekiedy błędnie podaje się bitwę pod Kamieniuchą), został pochowany 26 X na cmentarzu polowym w Maniewiczach w ziemnej mogile; wg niektórych informacji został później przeniesiony do grobu rodzinnego prawdopodobnie na cmentarzu we Wróblowicach koło Krakowa. Pośmiertnie został odznaczony w r. 1922 (jako starszy szeregowy) Srebrnym Krzyżem Virtuti Militari; 3 VI 1933 (na wniosek brata Michała) otrzymał Krzyż Niepodległości.

S. był jednym z wybitniejszych kolekcjonerów okresu Młodej Polski. Jego zbiory w większości były przeznaczone dla Muz. Narodowego w Krakowie, jednak z kolekcji przewiezionych 25 I 1916 do Krakowa tylko niewielka część pozostała w Muzeum.

S. rodziny nie założył.

W r. 1918 Antoni Procajłowicz wykonał (pod auspicjami Tow. Numizmatycznego w Krakowie) medal poświęcony S-owi.

 

Portrety: rys. przez Stanisława Janowskiego eksponowany na wystawie we Lw. w r. 1917, wzmianka w: Katalog Legionów Polskich, Lw. 1917 s. 14, przez Teodora Axentowicza w mundurze legionisty, olej. na płótnie, reprod. w: Krzysztofowicz-Kozakowska S., Teodor Axentowicz 1859–1938, katalog wystawy, Muzeum Narodowe w Krakowie listopad 1998 – styczeń 1999, Muzeum Śląskie w Katowicach luty–kwiecień 1999, Kr. 1998 s. 127; Rys. grobu S-a przez Janowskiego, reprod. w: Tow. Sztuk Pięknych we Lwowie członkom swym za lata wojny 1914–1918, Lw. 1918; – Blak H., Małkiewicz B., Wojtałowa E., Nowoczesne malarstwo polskie, Kr. 2001 cz. 1 [Katalog Muz. Narod. w Kr.]; Chwalewik, Zbiory pol., s. 241–2; Kawalerowie Virtuti Militari; Kawalerowie Virtuti Militari. Wykazy; PSB (Przesmycki Zenon); Polski słownik judaistyczny, W. 2003 II; Skorupska-Szarlej J., Słownik ofiarodawców Muzeum Narodowego w Krakowie, (mszp. w Muz. Narod. w Kr.); Słown. Geogr. (Dytkowce); Słown. pol. tow. nauk., III; – Bachowski–Treter, Wystawa miniatur, s. 4, 18, 20, 52, 75, 120–1, 141–2, 169, 192; Historyczna wystawa Legionów Polskich, Muzeum Narodowe, Kr. 1934 s. 19; Katalog wystawy Legiony Polskie w dziesięciolecie czynu zbrojnego, Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych, Kr. 1924 s. 17; Katalog zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie, Kr. 1997; Memoriae donatorum, w hołdzie ofiarodawcom Gabinetu Numizmatycznego Muzeum Narodowego w Krakowie, Kr. 2003 s. 29, 30–1, 80; Procajłowicz A., Śliwiński-Effenberger J., Katalog wystawy Legionów Polskich, lipiec–sierpień, L. 1917 s. 10; Wystawa Krakowskiego Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana w gmachu Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie luty 1908 r., W. 1908 s. 3; Wystawa podhalańska Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych we Lwowie, Lw. 1911 s. 22; – Banaś P., Secesja w zbiorach polskich, W. 1990 s. 39 ilustr. 149; Kaden-Bandrowski J., Mogiły, L. 1916 s. 60–1; Milewska W., Zientara M., Sztuka Legionów Polskich i jej twórcy 1914–1918, Kr. 1999; Pol. życie artyst. w l. 1890–1914; Wilkosz J., Towarzystwo imienia Jana Matejki w Krakowie (1893–1908), w: 100 lat Domu Jana Matejki, Kr. 2004; Wilkosz P., Dom Jana Matejki pod zarządem Muzeum Narodowego w Krakowie w latach 1904–1953, w: tamże; Żydostwo polskie swym braciom, którzy walczyli o niepodległość i wolność kraju, W. 1938 s. 45–6; Żydzi bojownicy o niepodległość Polski, Lw. 1939; – Cyprian Norwid. Pisma wszystkie, Zebrał J. W. Gomulicki, W. 1971 II, X; Księga adresowa Krakowa i Lwowa na r. 1908, [b.m.w.] s. 176; toż na r. 1909, [b.m.w.] s. 168; Lista strat Legionów Polskich od 1 X 1915 do 1 stycznia 1916, Piotrków 1916; Pamiętnik III Zjazdu Historyków Polskich w Krakowie urządzonego przez Towarzystwo Historyczne Lwowskie w dniach 4, 5 i 6 czerwca 1900, cz. 2 protokoły obrad, Kr. 1901 s. 23, 48, 93–4, 102, 104, 153; Personalstand der K. K. Finanz – Prokuraturen stand vom 1 October 1905 s. 15, 27, 1907 s. 15, 30, 1909 s. 15, 39, 1911 s. 62, Wien; Rangliste der Stabs- und Oberoffiziere dann Cadeten, Feldwebels und Gleichgestellten des Infanterie Regiments Guidobald Graf von Starhemberg No 13, Krakau 1892 s. 12, [b.m.w.] 1894 s. 12; Schematyzm Galicyjskiej Prokuratorii Skarbu we Lwowie, Lw. 1904 s. 4; Spis członków Towarzystwa Numizmatycznego w r. 1909, „Wiad. Numizm.-Archeol.” 1910 nr 1; Sprawozdanie Dyrekcji Muzeum Narodowego w Krakowie za l. 1901–5, 1909, 1911–12, Kr.; Sprawozdanie Dyrekcji Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie za l. 1900, 1902–3, Kr.; Sprawozdanie Dyrekcji Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych we Lwowie z r. 1911, Lw.; Sprawozdanie Dyrekcji Wyższego Gimnazjum w Tarnopolu za r. szk. 1885, Tarnopol 1885 s. 90; Sprawozdanie Dyrekcji Zjednoczonego Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie z r. 1890, Kr.; Sprawozdanie i Wydawnictwo Wydziału Towarzystwa Opieki nad Polskimi Zabytkami Sztuki i Kultury z l. 1902–14, Kr.; Sprawozdanie Towarzystwa Biblioteki Słuchaczów Prawa [UJ] za r. akad. 1893/4, Kr.; Sprawozdanie Towarzystwa Filozoficznego, Kr. 1909–10; Sprawozdanie Towarzystwa leczniczych kolonii wakacyjnych dla izraelickiej dziatwy z r. 1900, Kr.; Sprawozdanie Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa za l. 1898–9, Kr.; toż za r. 1897, „Roczn. Krak.” R. 1: 1898 s. 371; Sprawozdanie Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana za l. 1901–2, 1904–10, Kr.; Sprawozdanie Wydziału Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa z r. 1912, Kr.; Sprawozdanie z czynności Krajowego Związku Turystycznego w Krakowie za r. 1909, Kr. 1910; Sprawozdanie z czynności Towarzystwa Numizmatyczno-Archeologicznego w Krakowie z r. 1904, Kr.; Sprawozdanie Zarządu Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie z r. 1911, „Krak. Mies. Artyst.” 1912 nr 7; – „Ilustr. Kur. Codz.” 1916 nr 24; – Nekrologi i wspomnienia pośmiertne z r. 1915: „Czas” nr 574, „Gaz. Lwow.” nr 561, „Nowa Reforma” nr 558, „Nowości Ilustr.” nr 48 (fot.), „Wiad. Pol.” nr 52, 53 (M. Kukiel, Z. Nowakowski, W. Sikorski); – AP w Kr., Oddz. ul. Grodzka: Kontrakt darowizny z 28 I 1908; AP w Kr., Oddz. ul. Sienna: sygn. GLJ 24 (Katalog kl. VIII r. szk. 1889/90), s. 29, sygn. IT 898 (Księga protokołów Walnych Zgromadzeń Tow. im. Matejki), s. 13, 19, 23, 25, 27, 29, 31, 41, sygn. Dz. VI nr 132 k. 1194 (Spis ludności Kr. 1890), 1900 t. 5 p. 2016; Arch. Domu J. Matejki: Dzien. Tow. im. J. Matejki, s. 53, 139, 162, Księga główna Tow. im. J. Matejki, k. 31, 34, Odpis protokołu z dn. 9 VII 1904, Protokoły z posiedzeń Zarządu Tow. im. J. Matejki, s. 347, 355, 357, 362, 365, 368, 370, 372, 374–5, 378, 381–2, 385, 387–90, 393–4, 396, 398–403, 409, 411, 413, 415, 417–23; Arch. UJ: sygn. S II 520, WP II 228–32; B. Czart.: rkp. MNK 715–21, 1118, 1120–2, 1682–96, 1709, 1748–50; B. Nauk. PAU i PAN w Kr.: rkp. 4849 t. 3 k. 978–80; CAW: sygn. Ap. 21781 (teczka personalna S-a), sygn. KN 155, VM 104–10634, [Antoniewicz W.] Wł., Nad świeżą mogiłą, (fot.); Muz. Narod. w Kr.: Arch. DI Dzien. Podawczy T. 1–4, Inwentarz główny 1. 125000–128816; – Mater. Red. PSB: Wyszczególnienie wystąpień S-a i bibliogr.

Rafał Róg

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
 
     
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.