W czasie apogeum wojny polsko-bolszewickiej, charyzmatyczny rosyjski generał Piotr Wrangel wznowił na południu Rosji działania przeciw bolszewikom. Kiedy trwała bitwa warszawska, zreorganizowana armia białych wyszła poza Krym. Na Kubaniu wylądowały ochotnicze oddziały desantowe pod dowództwem gen. Aleksandra Kutiepowa, posłane z Krymu przez Morze Azowskie. Siły Wrangla zajęły też spore tereny na północ do półwyspu. Jesienią rozejm z Polską pozwolił bolszewikom przerzucić swoje główne siły na południe i rozpocząć ofensywę na Krym. Na początku listopada Wrangel znów zepchnięty został na sam półwysep, na który prowadzi jedynie wąski przesmyk perekopski. Bolszewicki plan ostatecznej rozprawy z nim przewidywał uderzenie na Perekop przy jednoczesnym ataku przez skute mrozami Zgniłe Morze, czyli płytkowodne zatoki na wschód od przesmyku. W nocy z 7 na 8 listopada oddziały szturmowe Armii Czerwonej przeszły zamarznięte rozlewiska i wyszły na Półwysep Litowski, grożąc atakiem od tyłu na linie obronne Perekopu. Jednocześnie po ciężkich walkach bolszewicy zajęli  tzw. "Wał Turecki", kluczową pozycję obronną Perekopu. W powstały wyłom wdarły się oddziały 1. Armii Konnej Budionnego i sytuacja białych stała się beznadziejna. 15 listopada Wrangel rozwiązał Siły Zbrojne Południa Rosji, wydając im rozkaz wycofania się do portów i ewakuacji drogą morską do Stambułu. Tego samego dnia Armia Konna Budionnego zajęła Sewastopol, a przez następne dwa dni opanowała resztę półwyspu. Wraz z wojskiem Wrangla Krym opuściło okrętami około 150 tys. cywilów. Zdobycie Krymu przez bolszewików było końcem trzyletniej krwawej wojny domowej w Rosji, która pochłonęła miliony ofiar i przyniosła jeszcze większe cierpienia narodom dawnego imperium carów niż I wojna światowa. Koniec wojny oznaczał okrzepnięcie jednego z najbardziej krwawych reżimów w historii świata. Na gruzach imperium carów wyrastać poczęła jeszcze groźniejsza totalitarna tyrania, która rzuci złowrogi cień na cały XX wiek. Jedną z jej ofiar będzie Polska, której nie udało się ujarzmić bolszewikom w 1920 roku, ale którą zdołają posiąść w efekcie drugiej wojny światowej.

(Na zdjęciu: Gen. Piotr Wrangel (w białej czapie) wśród dowódców swoich wojsk w Sewastopolu na Krymie 22.06.1920 roku. Źródło: Wikimedia Commons)