Rok 1905 rozpoczął się dla imperium carów fatalnie. Najpierw padła kluczowa twierdza Port Artur, a potem wojsko zmasakrowało pokojowych demonstrantów w Petersburgu. Klęski wojenne następowały jedna po drugiej. Fali strajków i protestów nie było końca. Car musiał więc zgodzić się na reformy i obiecać wiele zmian.
Upadek Port Artur był bolesnym ciosem dla rosyjskiej armii. Jego kapitulacja po wielomiesięcznym oblężeniu nastąpiła 2 stycznia. Do niewoli japońskiej poszło 47 tysięcy Rosjan, w tym ośmiu generałów i czterech admirałów. Upadek Port Arthur wywołał w Rosji szok, a nie był to koniec klęsk. Na przełomie lutego i marca w rezultacie trwającej ponad 20 dni bitwy pod Mukdenem, armia rosyjska została rozbita i straciła ok. 80 tysięcy żołnierzy.
Płynąca na odsiecz fortecy Port Artur potężna flota bałtycka, musiała zmienić cel i skierowała się do Władywostoku. Nie dotarły tam jednak, bo w Cieśninie Koreańskiej pod Cuszimą dopadła ją flota japońska. W tej jednej z największych w dziejach bitwie morskiej wzięło udział około 400 japońskich i 300 rosyjskich okrętów. Japończycy zaatakowali 27 maja 1905 i dysponując większą manewrowością i siłą ognia, szybko zyskali przewagę. Rosjanie, zaskoczeni atakiem i źle przygotowani, ponieśli klęskę. Japończycy stracili w bitwie 3 torpedowce i około stu kilkunastu zabitych. Rosjanie stracili 20 okrętów i około 5000 zabitych. Ponad 6 000 marynarzy rosyjskich trafiło do niewoli. To zwycięstwo zdecydowało o awansie Japonii do grona mocarstw morskich. Dwudniowa bitwa zakończyła się całkowitym zwycięstwem cesarstwa wschodzącego słońca, a Rosja poniosła bezprecedensową klęskę, po której nie była już w stanie prowadzić dalej wojny. We wrześniu musiała podpisać kończący konflikt traktat pokojowy w Portsmouth. Na jego mocy Japonia uzyskała od Rosji półwysep Guandong wraz z Port Artur oraz południową część Sachalinu. Większość rosyjskich okrętów zatopionych w porcie zostało potem podniesionych i wcielonych do japońskiej służby.
Klęski wojenne podkopały prestiż cara i wywołały falę rewolucyjnych wystąpień w jego imperium. Już 22 stycznia doszło w stolicy kraju do „krwawej niedzieli”, straszliwej masakry pokojowych demonstrantów, którzy chcieli złożyć petycję do cara o poprawę losu robotników. Pochód został brutalnie rozpędzony przez wojsko, które podczas tej akcji zabiło setki osób. Jednak masakra nie była w stanie uspokoić nastrojów społecznych. Pod wpływem wzbierającej fali wystąpień, car musiał ostatecznie zgodzić się na ustępstwa. W październiku ogłosił manifest obiecujący konstytucję i utworzenie parlamentu.
Rewolucja 1905 objęła także ziemie polskie. Wybuchły tysiące strajków i demonstracji politycznych. W samej Warszawie w starciach z wojskiem i policją zginęło w końcu stycznia około stu osób. Strajki i wystąpienia szybko rozprzestrzeniły się na inne regiony i objęły wszystkie grupy społeczne, m.in. chłopów i inteligencję. Od lutego strajki i protesty trwały już w całym kraju. W październiku car zmuszony był w swoim manifeście obiecać Polakom autonomię.
W sumie w ciągu roku wybuchło w Królestwie Polskim blisko 7 tysięcy strajków. Liczba protestujących w szczytowym okresie przekraczała milion osób. Symbolem rewolucji stał się 19-letni robotnik Stefan Okrzeja, którego skazano za próbę zamachu na oberpolicmajstra Karla Nolkena i powieszono w warszawskiej Cytadeli. Bardzo gwałtowny przebieg miały wydarzenia w robotniczej Łodzi, gdzie strajk włókniarzy przeobraził się w wielodniowe starcia, a liczba zabitych i rannych wynosiła około 2000 osób. Protesty w Łodzi przybrały tak szeroki rozmiar, że Rosjanie wprowadzili w tym mieście stan wojenny. Do starć z rosyjskimi żołnierzami dochodziło również w Sosnowcu, Dąbrowie Górniczej, Ostrowie, Częstochowie, Radomiu i Kamiennej. Strajki szkolne w całym Królestwie Polskim trwały jeszcze w kolejnych latach. Protesty w Kongresówce wsparli Polacy z Galicji. 2 lutego 1905 roku na krakowskim Rynku miała miejsce manifestacja, w trakcie której Ignacy Daszyński spalił portret cara.
Inne wybitne postacie związane z wydarzeniami 1905 roku na ziemiach polskich, to:
Józef Piłsudski, zwolennik rewolucji przeciw carowi i walki zbrojnej o niepodległość Polski, po rewolucji 1905 roku wyjechał do Galicji, gdzie tworzył będzie tajną organizację wojskową Związek Walki Czynnej a później Legiony Polskie;
Roman Dmowski, lider endecji, zwolennik autonomii Polski w ramach Rosji, który opowiadał się za legalnymi metodami walki o prawa Polaków i domagał się równouprawnienia Polaków z ramach imperium rosyjskiego;
Feliks Kon, działacz PPS, zwolennik radykalnych metod walki o prawa robotników, który po rewolucji musiał emigrować do Francji;
Maria Konopnicka, poetka i pisarka, autorka rewolucyjnych wierszy i pieśni, która popierała rewolucję i była współtwórczynią "Odezwy do matek polskich" wzywającej do bojkotu szkół carskich;
Władysław Reymont, autor powieści "Ziemia obiecana", opisującej życie robotników w Łodzi w okresie rewolucji 1905 roku;
Jan Kasprowicz, poeta, autor wierszy o tematyce rewolucyjnej, który współtworzył "Odezwę do inteligencji polskiej" wzywającej do wsparcia rewolucji.
Rewolucja 1905 roku na ziemiach polskich przyczyniła się do rozwoju polskiej świadomości narodowej, wzmocniła polskie partie polityczne, doprowadziła do powstania polskich związków zawodowych i wzmocniła dążenia Polaków do edukacji w języku polskim. Rewolucja 1905 roku była więc kamieniem milowym, który wyznaczało drogę do niepodległości Polski w 1918 roku.
(Na zdjęciu: japońska pocztówka przedstawiająca bitwę pod Cuszimą w 1905 roku.)