Biogram Postaci z tego okresu
 Anna Jadwiga Sapieżyna (z domu Zamoyska)      "Portret Anny z Zamoyskich Aleksandrowej Sapieżyny" Kazimierza Wojniakowskiego.

Anna Jadwiga Sapieżyna (z domu Zamoyska)  

 
 
1772-08-01 - 1859-11-26
 
Biogram został opublikowany w 1994 r. w XXXV tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Sapieżyna z Zamoyskich Anna Jadwiga (1772–1859), ziemianka. Ur. 1 VIII, była córką Andrzeja Zamoyskiego, kanclerza w. kor., ordynata, i Konstancji z Czartoryskich:

Spośród sześciorga jej rodzeństwa czworo zmarło w dzieciństwie (Jan, Michał, Andrzej, Maria), brat Aleksander, XI ordynat, zmarł bezpotomnie w r. 1800, brat Stanisław (1775–1856), XII ordynat, był m.in. prezesem Senatu Król. Pol.

Dzieciństwo i wczesną młodość spędziła głównie w Zamościu i Klemensowie. Od r. 1781 nauczycielem i wychowawcą młodych Zamoyskich był Stanisław Staszic. Rozbudził on w swej uczennicy zainteresowania matematyką i naukami przyrodniczymi, wykształcił umiejętność kierowania sprawami majątkowymi. W r. 1792, przed opuszczeniem kraju, dwa tygodnie spędził w Zamościu Tadeusz Kościuszko; wzbudził on w Annie żywą sympatię. Matka brała nawet pod uwagę ich małżeństwo. W końcu 1793 r. odbyły się, m.in. przy gorącym wsparciu Staszica, oficjalne zaręczyny Anny z Aleksandrem Sapiehą (zob.), (stały się one dogodną osłoną do kontaktów z konspiracją niepodległościową, której Zamoyscy udzielili wtedy pomocy finansowej). Jeszcze jednak w czasie insurekcji (jak świadczy w swym pamiętniku Stanisław Zamoyski), Anna wahała się, czy nie poślubić Kościuszki. On sam jednak doradzał jej małżeństwo z Aleksandrem. Ślub odbył się 10 VII 1794 w Klemensowie. Młodożeńcom w czasie ich pobytu w Wiedniu towarzyszył Staszic. Już w pierwszych miesiącach po ślubie pojawiły się sygnały kryzysu małżeńskiego, które doprowadziły w końcu do faktycznej separacji małżonków, w czym niemałą rolę odegrały – obok obojętności uczuciowej – ambicje S-y (niechętnej naukowej aktywności swego męża). Pewną kompensację znajdowała w egzaltowanej i władczej zarazem przyjaźni z Marią Radziwiłłówną (od 12 IX 1803 żoną Wincentego Krasińskiego).

W podróżach do Wiednia i Francji (a może i Anglii) S. zainteresowała się Legionami Polskimi i jako jedna z pierwszych przywiozła do kraju „Mazurek Dąbrowskiego”. W czasie krótkich pobytów w kraju odwiedzała Puławy – główny ośrodek orientacji prorosyjskiej w l. 1804–5 – wprowadzając tam także swego męża. W dalszym ciągu trwały i umocniły się jej kontakty ze Staszicem (głównie w sprawach transakcji majątkowych i kwestiach naukowych). W r. 1800 wraz z mężem nabyła dla Staszica dobra hrubieszowskie, czego on sam jako mieszczanin nie mógł wówczas uczynić (formalnie odsprzedali je w r. 1811). Utrzymywała również stosunki z rojalistycznymi emigrantami francuskimi w Warszawie, udzielając im nawet niewielkiej pomocy finansowej.

Dn. 26 IX 1803 S. wyruszyła wraz z dziećmi z Warszawy do Paryża, gdzie w wynajętej rezydencji w Saint-Germain-en-Laye mieszkała kilkanaście lat – od czasu do czasu wyjeżdżając do kraju. Interesowała się nowinkami naukowymi, a zwłaszcza historią i naukami ekonomicznymi (pod kierunkiem Piotra Maleszewskiego). W późniejszych latach z dużym zapałem opracowywała programy edukacyjne swych dzieci. Należała do niewielkiego grona osób najbliższych Kościuszce. Być może grała rolę łączniczki politycznej między Kościuszką a Adamem Jerzym Czartoryskim (ówcześnie ministrem spraw zagranicznych Rosji), sama wyraźnie niechętna polityce Napoleona.

Po utworzeniu Ks. Warsz., mimo wezwań męża, S. pozostała w Paryżu. Do kraju wróciła chyba w r. 1808. Sfinalizowała wtedy długotrwale uzgadnianie warunków formalnej separacji małżeńskiej, dokonanej z jej inicjatywy. W l.n. – do r. 1812 (lub do r. 1814) – mieszkała w swym pałacu zwanym Małym Branickich przy Nowym Świecie w Warszawie lub w majątku Szydłowiec, na krótko już tylko powracając do Paryża. Zajmowała się intensywnie wychowaniem i kształceniem dzieci, ogrodnictwem, a amatorsko – malarstwem; malowała zwłaszcza motywy roślinne. Kontynuowała swe zainteresowania naukowe poprzez kontakty z Janem Śniadeckim i Staszicem, który w wynajętej oficynie w jej pałacu mieszkał do końca życia. Z kolei Staszic w listopadzie 1806 cedował na Annę i Aleksandra Sapiehów prawa własności do pierwszej siedziby Tow. Przyjaciół Nauk (na Kanonii) w wypadku jego rozwiązania.

Nadal interesując się polityką, krytycznie oceniała S. działania Napoleona i formułowała ironiczne obserwacje o sejmach Ks. Warsz., na których obradach bywała w l. 1809, 1811 i 1812. Uczestniczyła zarazem w życiu towarzyskim stolicy – przede wszystkim w «kręgu puławskim» Marii Wirtemberskiej i Zofii z Czartoryskich Zamoyskiej. W r. 1812 podobno – jak wielu entuzjastów – zaczęła uznawać słuszność orientacji pronapoleońskiej, kierując się nadzieją przywrócenia silnej Polski. W przeddzień wojny r. 1812 apelowała do Kościuszki, by wrócił do kraju i stanął na czele rodaków. Po śmierci męża (we wrześniu 1812) porządkowała zawikłane sprawy finansowe (mąż zostawił «3 600 000 złp. długów legalnie udowodnionych» i modernizowała gospodarkę w swych majątkach. W efekcie zapewniła rodzinie dość silną pozycję wśród bogatego ziemiaństwa Król. Pol. W jej warszawskiej siedzibie zamieszkiwał początkowo N. Nowosilcow, a potem – już jako zięć – ks. Adam Jerzy Czartoryski (zob.). Z krytycznym dystansem – jak świadczą jej dzienniki z l. 1831–3 – odnosiła się do powstania listopadowego i ówczesnej działalności ks. Adama.

Po upadku powstania listopadowego S. pozostała w Warszawie i dzięki swej zręczności oraz dobremu rozeznaniu w sprawach prawnomajątkowych znacznie osłabiła katastrofalne skutki konfiskat, jakimi Mikołaj I obłożył majątki jej dzieci i zięcia. Uratowała część majątku ruchomego z pałacu w Puławach, przerzucając go do Sieniawy w Galicji. Od l. czterdziestych zamieszkała w Paryżu z Czartoryskimi (dała pieniądze na zakup i gruntowne odnowienie Hotelu Lambert). Pomnożyła ich majątek m.in. przez umiejętne operacje giełdowe (dokonywane za pośrednictwem Karola Sienkiewicza i Piotra Falkenhagen-Zaleskiego) oraz sprzedaż i kupno majątków. Dzięki jej stosunkom w kraju (zwłaszcza z Zamoyskimi) udało się przewieźć z Sieniawy do Paryża wielkie zbiory biblioteki Czartoryskich. Zdecydowanie negatywnie oceniała działalność polityczną zięcia, jako całkowicie nierealistyczną, i odmawiała mu pomocy finansowej na te cele. Wspierała natomiast dyskretnie – m.in. przy pomocy Ignacego Domeyki – akcje charytatywne córki Anny, była współzałożycielką Instytutu Panien Polskich w Hotelu Lambert (1844) i propagowała rozwój oświaty ludowej w swych majątkach. Zmarła 26 XI 1859 w Paryżu. Wartość spadku po niej wyniosła ponad 3 mln fr.

W małżeństwie z Aleksandrem Sapiehą miała S. troje dzieci (zob. życiorys męża).

 

Miniatura przez Henryka Fryderyka Fügera, kość słoniowa, w Muz. Narod. w W.; Miniatura współczesna, reprod. w: Sokołowski A., Dzieje porozbiorowe narodu polskiego ilustrowane, W. 1908 I 179 oraz „Tyg. Ilustr.” 1897 t. 2 s. 889; Portret z pocz. XIX w., reprod. w: Wójcik Z., Aleksander Sapieha i warszawskie środowisko przyrodnicze końca XVIII i początków XIX w., W. 1970 s. 57; Portret przez W. K. Stattlera, olej., 1. poł. XIX w., reprod. litografii tamże, s. 72; – Nowy Korbut, V, VI, VIII, IX; Labarre de Raillicourt D., Histoire des Sapieha, Paris 1970 (tu r. ur. 1774, podob. przed s. 75); Sapiehowie, III; Katalog koresp. Działyńskich i Zamoyskich; – Askenazy S., Odgłosy polistopadowe. Według dziennika Anny księżny Sapieżyny 1831–1833, Kr. 1913; Dębicki L., Puławy (1762–1830), Lw. 1888 IV 299; Falkowski J., Księstwo Warszawskie. Obrazy z życia kilku ostatnich pokoleń, P. 1885 I; Grodek A., Piotr Maleszewski, W. 1936 s. 42, 47–8, 64–5, 171; Handelsman M., Adam Czartoryski, W. 1948 I; Kieniewicz S., Adam Sapieha (1828–1903), Lw. 1939; Kraushar A., Bourboni na wygnaniu w Mitawie i Warszawie. Szkice historyczne (1798–1805), W. 1899 s. 143–4; Kukiel M., Wojna 1812 roku, Kr. 1937 I 78–9, 124; Pachoński J., Legiony Polskie. Prawda i legenda 1794–1807, W. 1971 III; Skowronek J., Adam Jerzy Czartoryski (1770–1861), W. 1994; tenże, Z magnackiego gniazda do napoleońskiego wywiadu. Aleksander Sapieha, W. 1992 (podob.); Staszel J., Zbiór autografów Cypriana Walewskiego, „Roczn. B. PAN w Kr.” R. 24: 1978/9; Szacka B., Stanisław Staszic, W. 1966; Szyndler B., Tadeusz Kościuszko 1746–1817, W. 1991; Wójcik Z., Kontakty Stanisława Staszica z Zamoyskimi i Sapiehami, w: Stanisław Staszic i Zamoyszczyzna, L. 1976; – Bignon E., Polska w roku 1811 i 1813. Wspomnienia dyplomaty, Wil. 1923; Feliński Z. S., Pamiętniki, W. 1986; Fiszerowa W., Dzieje moje własne i osób postronnych, Londyn 1975 s. 242–8 i in.; Horoszkiewicz J., Notatki z życia, Wr. 1957; Instrukcje i depesze rezydentów francuskich w Warszawie, Kr. 1912 II; Kicka N., Pamiętniki, W. 1972; Koźmian K., Pamiętniki, Wr. 1972 II; Niemcewicz J. U., Pamiętniki czasów moich, W. 1957 II; tenże, Podróże po Ameryce 1797–1807, Wr. 1957; Prek F. K., Czasy i ludzie, Wr. 1959; Sapieha L., Wspomnienia (z lat od 1803 do 1863 r.), Kr. 1912 (podob.); Sudolski Z., Z nieznanej korespondencji Zygmunta Krasińskiego (Listy do ks. Anny z Zamoyskich Sapieżyny i hr. Katarzyny z Branickich Potockiej), „Przegl. Human.” 1963 nr 1 s. 113–23; Wellman-Zalewska A., Dziennik kieszonkowy J. U. Niemcewicza, „Arch. Liter.” 1972 XVII 490–2; Wybicki J., Życie moje oraz wspomnienia o Andrzeju i Konstancji Zamoyskich, Kr. 1927; – „Czas” 1859 nr 280; – AGAD: Arch. Zamoyskich, rkp. 2045, 2137, 2901, Arch. Publ. Potockich vol. 265, t. II (listy S-y do St. K. Potockiego i St. Zamoyskiego); Arch. Nationales w Paryżu: AF IV pudło 1501 i 1502 (raporty policji francuskiej); B. Czart.: Ew. 666, 1075 (dzienniczki S-y z l. 1803–5), 641, 1182, 1212 (listy T. Kościuszki do S-y), 1913, 1399, 3225 (korespondencja rodzinna), 3611 (Gluziński J., ,,Matka Polka. Wspomnienia o Annie z Zamoyskich Aleksandrowej Sapieżynie”, 1863); B. Ossol.: rkp. 115/77 (Dębicki L., „Poeci w Puławach”); B. Pol. w Paryżu: zespół Sienkiewiczów (tzw. dziennik Świętosławy Sienkiewiczowej); B. Ukraińskiej Akad. Nauk we Lw.: teki 451/IIIc, 150/IId; B. Uniw. Pozn.: rkp. 49 III (Zamoyski S., Pamiętnik); Mater. Red. PSB: Skorowidz Sapiehów, Oprac. przez Eustachego S. Sapiehę (tu r. ur. 1778?, data śmierci; 27 XI 1859).

Jerzy Skowronek

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 

Postaci powiązane

 

Aleksander Antoni Sapieha

1773-09-03 - 1812-09-08 przyrodnik
 

Leon Sapieha

1803-09-18 - 1878-09-11 książę
 
 
 

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Józef Pędziński

1833-10-11 - 1901-04-08
ksiądz
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Narcyza Żmichowska

1819-03-04 - 1876-12-24
powieściopisarka
 

Julian Bartoszewicz

1821-01-17 - 1870-11-05
historyk
 

Adam Tytus Działyński

1796-12-24 - 1861-04-12
arystokrata
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.