Alianci rozpoczynają rok mocnym akordem - bombardują 2 stycznia Norymbergę, centrum ruchu narodowo-socjalistycznego, gdzie odbywały się wielkie zjazdy NSDAP i inne sztandarowe imprezy propagandowe Hitlera. W wyniku nalotu zniszczeniu ulega 90% średniowiecznej zabudowy tego okrytego złą sławą miasta. W styczniu rusza zimowa ofensywa Armii Czerwonej, w wyniku której wojska niemieckie zostają wyparte z Prus Wschodnich i zachodnich ziem II RP. 17 stycznia oddziały 1. Armii Wojska Polskiego i Armii Czerwonej zajmują ruiny zburzonej stolicy Polski. Następnego dnia Armia Czerwona wkracza do Krakowa, a już 24 stycznia ofensywa osiąga linię Odry. Trzy dni później wojska radzieckie zajmują nazistowski obóz koncentracyjny Auschwitz-Birkenau. W końcu miesiąca rozpoczyna się walka o przełamanie Wału Pomorskiego. W dniu 4 lutego, kiedy trwa bitwa o Kołobrzeg, na Krymie w Jałcie rozpoczyna się konferencja mocarstw walczących z Niemcami. Przywódca sowiecki Józef Stalin, premier Wielkiej Brytanii Winston Churchill i prezydent USA Franklin Delano Roosevelt decydują wspólnie o losie pokonanych Niemiec. Postanawiają, że każde z mocarstw, włącznie z Francją, otrzyma jedną wyznaczoną jej strefę okupacyjną. Związek Radziecki dostaje „zwierzchnictwo” nad 1/3 terytorium Niemiec i nad Polską. Niemcy obciążone zostają reperacjami wojennymi. Zapada decyzja o przesiedleniu Niemców z Polski, Węgier i Czechosłowacji. Polska traci Kresy Wschodnie a także niektóre z centralnych miast dawnej Rzeczypospolitej które teraz włączone zostaną do Związku Sowieckiego, ale jako rekompensatę odzyskuje większość swoich dawnych ziem na zachodzie: wschodnie części Ziemi Lubuskiej, Pomorza Zachodniego i większość Dolnego Śląska, a także Prusy Wschodnie oraz Gdańsk (któremu władze niemieckie odebrały status wolnego miasta). Mocarstwa godzą się na utworzenie w Warszawie Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej, który ma przeprowadzić wolne, nieskrępowane wybory na zasadzie powszechnego głosowania. Churchill i Roosevelt uznają zgodność działań NKWD z konwencją dotyczącą prowadzenia wojny na lądzie – w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa, spokoju i porządku na tyłach Armii Czerwonej na terytorium Polski. Sojusznicy dają więc Stalinowi wolną rękę do zniszczenia podziemia zbrojnego w Polsce. Roosevelt zapewnia Stalina, że Stany Zjednoczone nie będą popierać tymczasowych władz polskich, które byłyby wrogie jego interesom. Stalin zobowiązuje się do przystąpienia w 2-3 miesiące po kapitulacji Niemiec do wojny z Japonią.
Konferencja w Jałcie odbywa się w czasie, kiedy trwa dobijanie III Rzeszy. Adolf Hitler wciąż twardo trzyma się władzy, ku nieszczęściu swych wiernych wyznawców. W jednym tylko nalocie lotnictwa amerykańskiego na Berlin 3 lutego ginie ponad 20 tys. osób. 13 lutego lotnictwo alianckie niszczy nalotami dywanowymi Drezno. 18 marca nalotu na Berlin dokonuje naraz 1250 samolotów amerykańskich. 12 kwietnia zniszczony zostaje nalotem dywanowym Erfurt. III Rzesza staje się teraz piekłem także dla samych Niemców.
W marcu 1. Armia Wojska Polskiego zdobywa Kołobrzeg, a wojska sowieckie wkraczają do Gdyni i Gdańska. W kwietniu, kiedy zdobywają Królewiec, wojska alianckie na froncie włoskim walczą o Bolonię. W walkach tych czołową rolę odgrywają żołnierze 2. Korpusu Polskiego gen. Władysława Andersa. W tym czasie Armia Czerwona wkracza do Wiednia. W połowie kwietnia rozpoczyna się ofensywa wojsk radzieckich i polskich znad Odry i Nysy Łużyckiej, której celem jest zdobycie Berlina. Na zachodzie kapituluje przed Amerykanami niemiecka 300-tysięczna Grupa Armii „B”. Włoscy partyzanci wyzwalają 25 kwietnia Genuę, Mediolan i Turyn, co kończy niemiecką okupację Włoch. Tego samego dnia wojska fińskie wypierają ostatnie jednostki niemieckie z terenu swojego kraju. W Torgau nad Łabą dochodzi do pierwszego spotkania wojsk radzieckich i amerykańskich. W dniu 28 kwietnia kiedy we Włoszech Mussolini zostaje rozstrzelany przez komunistycznych partyzantów, rozpoczynają się walki uliczne w Berlinie. 30 kwietnia wysunięte oddziały radzieckie docierają do Kancelarii Rzeszy, a Hitler popełnia samobójstwo. 2 maja Armia Czerwona wraz z oddziałami 1. Armii Wojska Polskiego zdobywa Berlin.
5 maja 1. Dywizja Pancerna gen. Stanisława Maczka zajmuje Wilhelmshaven. Tego samego broń składają wojska hitlerowskie w Holandii, Danii, zachodniej Austrii i południowych Niemczech. Nazajutrz, kiedy kapituluje Festung Breslau, jedna z ostatnich twierdzy III Rzeszy, gen Maczek przyjmuje w porcie wojennym Wilhelmshaven kapitulację dowództwa bazy Kriegsmarine. Wojna w Europie dobiega końca. 7 maja we francuskim Reims dowódcy niemieccy Alfred Jodl i Hans-Georg von Friedeburg podpisują bezwarunkową kapitulację niemieckich sił zbrojnych. Na żądanie ZSRS ceremonia zostaje powtórzona w Berlinie dzień później wieczorem (9 maja według czasu moskiewskiego).
W ostatnich miesiącach III Rzeszy w Polsce komunistyczną praworządność wdraża reżim posłuszny Józefowi Stalinowi. Od początku roku przez trzy miesiące NKWD i współpracująca z nią polska bezpieka aresztują ponad 13 tys. osób. Od lutego prosowieckie władze Polski urzędują już w Warszawie. 7 marca NKWD aresztuje gen. Augusta Emila Fieldorfa, byłego zastępcę dowódcy Armii Krajowej. W końcu marca Rząd Tymczasowy powołuje Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego. 21 kwietnia Stalin i Edward Osóbka-Morawski podpisują w Moskwie polsko-radziecki Traktat o przyjaźni, wzajemnej pomocy i współpracy. 3 maja Michał Rola-Żymierski awansuje na stopień Marszałka Polski.
Aby złagodzić terror w kraju i zahamować deportacje, kierownictwo Polskiego Państwa Podziemnego próbuje nawiązać rozmowy z Sowietami. W końcu marca NKWD aresztuje 16 przywódców PPP i wywozi ich do Moskwy w celu skazania ich w pokazowym procesie. Polacy trafiają na 3 miesiące do więzienia NKWD na Łubiance, gdzie są intensywnie przesłuchiwani i „przygotowywani” do pokazowego procesu. Rozprawa odbywa się według sowieckich wzorów, które nie mają nic wspólnego z standardami zachodnimi. Sądowi przewodniczy gen. Wasilij Ulrich, przewodniczący Kolegium Wojskowego Sądu Najwyższego ZSRR. Kilka lat wcześniej przewodniczył on sądom, które skazywały masowo na śmierć tysiące wrogów Stalina, m.in. starych bolszewików tępionych w wielkiej czystce. W akcie oskarżenia zarzucono przywódcom PPP: organizację podziemnych oddziałów zbrojnych Armii Krajowej na tyłach Armii Czerwonej, utworzenie podziemnej organizacji wojskowo-politycznej „NIE”, działalność terrorystyczno-dywersyjną i szpiegowską podziemnych oddziałów zbrojnych, pracę nielegalnych radiostacji nadawczo-odbiorczych na tyłach Armii Czerwonej, planowanie wystąpienia zbrojnego w bloku z Niemcami przeciwko ZSRR. Już z samego aktu oskarżenia wynika, że władze sowieckie uznają niezależne od nich władze polskie za nielegalne i że przyszła Polska musi być krajem podporządkowanym ZSRR. Po krótkim 3-dniowym procesie, w którym oskarżeni przyznają się do winy, zapadają wyroki skazujące. Najwyższy wyrok 10 lat, otrzymuje gen. Leopold Okulicki, ostatni dowódca AK, komendant Sił Zbrojnych w Kraju. Jan Stanisław Jankowski, wicepremier, Delegat Rządu na Kraj, dostaje 8 lat więzienia. Po 5 lat otrzymują Adam Bień, pierwszy zastępca Delegata Rządu RP na Kraj i członek Krajowej Rady Ministrów oraz Stanisław Jasiukowicz, zastępca Delegata Rządu RP na Kraj, minister dla spraw kraju. Przewodniczący Rady Jedności Narodowej Kazimierz Pużak dostaje 1,5 roku, a siedmiu innych oskarżonych wyroki od 4 do 8 miesięcy. Minister dla spraw kraju i zastępca Delegata Rządu Antoni Pajdak, który nie przyznał się do winy podczas śledztwa, został skazany w innym tajnym procesie w listopadzie na 5 lat więzienia, a po odbyciu kary zesłany na Syberię, gdzie będzie pracował jako drwal (powróci do kraju dopiero po 10 latach). Mocarstwa zachodnie, zgodnie z przewidywaniami Stalina, akceptują moskiewskie wyroki. Brytyjski ambasador w Moskwie pozytywnie ocenił proces, bo przecież „nikogo nie skazano na śmierć”. „Proces moskiewski” miał zdyskredytować legalne władze RP w społeczeństwie i w oczach światowej opinii publicznej. W dniu, kiedy ogłaszano wyroki, w Moskwie trwały w obecności Stalina rozmowy między byłym premierem Rządu RP na uchodźstwie Stanisławem Mikołajczykiem a reprezentującymi sformowany przez komunistów Rząd Tymczasowy Władysławem Gomułką i Bolesławem Bierutem. Pod okiem Stalina rozmawiali oni o utworzeniu Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej, który powinien być zgodnie z postanowieniami konferencji jałtańskiej uznany także przez Amerykanów i Brytyjczyków.
Dwa dni po wyrokach na przywódców Polskiego Państwa Podziemnego na Placu Czerwonym w Moskwie odbyła się wielka Parada Zwycięstwa. Zaraz potem na konspiracyjnym spotkaniu Rady Jedności Narodowej w Krakowie rozwiązane zostają instytucje Polskiego Państwa Podziemnego, a 28 czerwca polscy komuniści tworzą Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej. Zgodnie z oczekiwaniami Stalina, Wielka Brytania i Stany Zjednoczone cofają 5 lipca swe uznanie dla rządu RP na uchodźstwie i uznają Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej. Krajowa Rada Narodowa ustanawia dzień 22 lipca narodowym Świętem Odrodzenia Polski. W tym samym czasie w obławie w okolicach Augustowa wojska NKWD aresztują 2 tys. osób, z czego 600 zostanie zamordowanych i do dziś nie jest ustalone nawet ich miejsce pochówku.
W tym samym czasie, kiedy komuniści w Polsce świętują zwycięstwo i wyłapują wrogów, w Poczdamie odbywa się kolejna konferencja trzech zwycięskich mocarstwa. Trwa ona od 17 lipca do 2 sierpnia. Postanawia ona, że Niemcy muszą być poddane demilitaryzacji, denazyfikacji, demokratyzacji, decentralizacji i dekartelizacji, będą musiały wypłacić odszkodowania dla państw poszkodowanych (15% reparacji wojennych przyznanych ZSRR ma otrzymać Polska). Konferencja ustala, że warunki procesu zbrodniarzy hitlerowskich w Norymberdze. Przyjmuje radzieckie propozycje w sprawie wschodniej granicy Niemiec. W czasie konferencji prezydent Stanów Zjednoczonych Harry Truman i brytyjski minister spraw zagranicznych Ernest Bevin proszą Stalina o wycofanie Armii Czerwonej z Polski. Na konferencji stronę polską reprezentują Bolesław Bierut, Edward Osóbka-Morawski, Stanisław Grabski, Stanisław Mikołajczyk, Wincenty Rzymowski, Zygmunt Modzelewski i Michał Rola-Żymierski. Wicepremier Mikołajczyk poparł proponowane zmiany terytorialne, stwierdzając, że stanowią one gwarancję zapobieżenia odrodzeniu imperializmu niemieckiego poprzez odebranie mu bazy przemysłowej, której Niemcy używali do rozbudowy swego potencjału zbrojeniowego. Mikołajczyk oświadczył, że zmiany te nie tylko pozwolą na odbudowę zniszczeń Polski, ale przyczynią się trwale ku zachowaniu pokoju światowego i przysłużą bezpieczeństwu wszystkich narodów.
Kiedy w Poczdamie uzgodniono i wytyczono zachodnią granicę Polski, prosowieckie władze w Warszawie ogłaszają amnestię, w wyniku której ujawni się 45 tys. członków podziemia (z powodu represji część z nich wróciła potem do konspiracji). Miesiąc później, 2 września powstaje w Warszawie, konspiracyjna organizacja Wolność i Niepodległość pod kierownictwem Jana Rzepeckiego, która stanie się największą podziemną organizacją niepodległościową w pierwszych latach powojennych. W listopadzie Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej powołuje dekretem Komisję Specjalną do Walki z Naduzyciami i Szkodnictwem Gospodarczym, która ma ścigać czyny godzące w interesy państwa. Do zakresu uprawnień tej Komisji należy m.in. kierowanie obywateli do obozów pracy przymusowej w trybie administracyjnym bez postępowania sądowego. W grudniu na I Zjeździe komunistycznej Polskiej Partii Robotniczej sekretarzem generalnym zostaje Władysław Gomułka. PPR liczyła wtedy 200 tys. członków, PSL skupiała ponad 500 tys. członków, antykomunistyczne podziemie oceniano na 80 tys. osób. 17 grudnia zniesiony zostaje stan wojenny wprowadzony przez prezydenta 1 września 1939 r.
Koniec wojny w Europie nie kończy jeszcze wojny na świecie. Walki ciężkie trwają na Dalekim Wschodzie. W połowie roku Amerykanie rozpoczynają atak na Japonię. 6 sierpnia zrzucają bombę atomową na Hiroszimę, zabijając blisko 1/3 mieszkańców tego miasta, czyli ok. 80 tys. osób. Dwa dni później wojnę Japonii wypowiada Związek Radziecki. 9 sierpnia Amerykanie zrzucają drugą bombę atomową na Nagasaki, zabijając 75 tys. ludzi i niszcząc połowę miasta. 2 września Japonia podpisuje akt bezwarunkowej kapitulacji.
Tym samym kończy się najstraszniejsza wojna w dziejach ludzkości. W listopadzie rozpoczyna pacę Międzynarodowy Trybunał Wojskowych w Norymberdze, który zajmuje się osądzeniem hitlerowskich zbrodniarzy wojenny. W końcu grudnia powstaje Międzynarodowy Fundusz Walutowy i Bank Światowy. Zwycięzcy zaczynają tworzyć zręby nowego światowego ładu. Wśród tych zwycięzców nie ma jednak Polski, która walczyła najdłużej z Hitlerem i poniosła w tej wojnie największe ofiary.
Na fotografii: Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt i Józef Stalin w Jałcie w lutym 1945 r. Fotografia ze zbiorów brytyjskiego Archiwum Narodowego (PD). Źródło kopii cyfrowej: Wikimedia Commons.